ΠΡΟΣΩΠΑ

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΤΥΜΒΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΓΕΡ. ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΥ ΑΡΘΡΑ-ΔΟΚΙΜΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗ ΔΥΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ. ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 12ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 13ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΘΕΑΤΡΟ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΛΟΓΟΤΡΟΠΙΟ ΜΟΥΣΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ-ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΜΥΘΟΙ & ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ Ο ΚΥΝΙΚΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟ 1821 ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΜΑΧΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΙ ΠΟΙΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΗΡΩΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥ 1821 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΤΕΧΝΕΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΕΧΝΗ-ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΦΩΤΟΘΗΚΗ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ-ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Τετάρτη, 23 Σεπτεμβρίου 2015

Ο Μακάβριος Χορός

Η Αυτοκράτειρα και ο Καρδινάλιος
Dance of Death by Bernt Notke in Tallinn (1463-66)
Ο Μακάβριος Χορός
Σκοπός της εργασίας αυτής είναι να παρουσιάσει ένα είδος χορού, το "Μακάβριο Χορό", ο οποίος, κατά τους ερευνητές, πρωτοπαρουσιάστηκε το Μεσαίωνα και έφτασε στο αποκορύφωμα του τον 14ο με 15ο αιώνα. Το είδος αυτό του χορού αποκαλύπτει την επίδραση την οποία είχε στη ζωή των ανθρώπων ο θάνατος, δεδομένου οτι τη χρονική αυτή περίοδο οι θανατηφόρες επιδημίες ήταν τόσο συχνές και τόσο καταστρεπτικές, όπως η πανώλη - ο μαύρος θάνατος, όπως την αποκαλούσαν - που ο θάνατος είχε γίνει ενα δημοφιλές θέμα το οποίο απασχόλησε τη φαντασία όλων των ανθρώπων, που έβρισκαν μια διέξοδο έκφρασης του φόβου τους και στο χορό.


Εισαγωγή

Ο μακάβριος χορός η αλλιώς ο χορός του θανάτου, έχει απασχολήσει κατά καιρούς πολλούς μελετητές. Παρά το γεγονός ότι οι μελετητές δε συμφωνούν ως προς το πότε ξεκίνησε αυτό το είδος χορού, σε γενικές γραμμές όλοι αναφέρονται στην ίδια χρονική περίοδο, δηλαδή το μεσαίωνα. Στο μεσαίωνα, οπως είναι γνωστό, κυριαρχούσε η δεισιδαιμονία, οι προλήψεις, η σεμνοτυφία και ιδιαίτερα η στέρηση της ατομικής ελευθερίας. Ταυτόχρονα με την καταπίεση την οποία υφίσταντο οι άνθρωποι από τον πουριτανισμό της εκκλησίας, επιδημίες θανατηφόρες και ιδιαίτερα η πανώλη οδηγούσαν στο θάνατο χιλιάδες ανθρώπους, με αποτέλεσμα να εκκενώνονται ολόκληρα χωρία και να ξεκληρίζονται σε καθημερινή βάση οικογένειες χωρίς κανείς να μπορεί να τους βοηθήσει. Ο φόβος και η απελπισία οδήγησε τους ανθρώπους στη δημιουργία του χορού του θανάτου, σαν μια ανάγκη προσωπικής έκφρασης και ψυχικής αποτοξίνωσης.


Dance of Death by Bernt Notke in Tallinn (1463-66)

Η ρίζα της λέξης μακάβριος βρίσκεται πιθανότατα στην αραβική magabir ή magabarag που σημαίνει νεκροταφείο ή, κατ' άλλη εκδοχή, στη λατινική λέξη macheria που σημαίνει τοίχος, ίσως γιατί συνήθιζαν να ζωγραφίζουν το μακάβριο χορό στους τοίχους των εκκλησιών και των νεκροταφείων. Στους τοίχους της εκκλησίας της Αγίας Εδρας στην Ωβέρνη υπήρχε ζωγραφισμένος ένας μακάβριος χορός. Τον αποτελούσαν ένας ιερωμένος, ένας ιππότης, ένας δεσπότης, ένας Ιακωβίνος, μια αρραβωνιασμένη, ένας τροβαδούρος με πεσμένο λαγούτο, ένας χωρικός, ένας καπουτσίνος και ενα μωρό στην κούνια με τη μητέρα του. Όλες τις φιγούρες, άσπρες σε ροζ φόντο, τις οδηγούσε χορεύοντας ο θάνατος (Ευαγγελιδη, 1991, σ.16).

Ο χορός του θανάτου πιστεύεται ότι είχε τις ρίζες του στη Γάλλια και στη συνέχεια διαδόθηκε στη Γερμανία, την Ιταλία. την Ισπανία και την Ανγλία. Συνεχί­στηκε η ύπαρξή του σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και προφανώς έφτασε στο αποκορύφωμά του στον 14ο και 16ο αιώνα, μιας και πολλές αναφορές σ' αυτόν συναντώνται σε ποιήματα, τραγούδια και δράματα ή απεικονίζεται σε τοιχογραφίες νεκροταφείων, εκκλησιών και μοναστηριών αυτής της εποχής (Kraus, 1980, σ.91)


Ο Ιεροκήρυκας, ο μουσικός και ο Πάπας
Dance of Death by Bernt Notke in Tallinn (1463-66)

Ο χορός του θανάτου, ο οποίος απεικονίζεται στο Cimetiere des Innocents στο Παρίσι, δημιουργήθηκε το 1424 και θεωρεπαι αφετηρία αυτής της παράδοσης. Το θέμα του θανάτου, ο οποίος αρπάζει ολα τα άτομα, από αυτοκράτορες μέχρι αγρότες, έγινε δημοφιλές κατά τη διάρκεια όλου του 15ου αιώνα. Υπήρξαν πολυάριθμοι χοροί του θανάτου, οι οποίοι απεικονίσθηκαν σε διάφορες χώρες της Ευρώπης (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm).

Τα παλαιοτέρα ίχνη αυτού του είδους χορού βρίσκονται στη Γερμανία, άλλα και σε ένα ισπανικό κείμενο, το "La Danza General de la Muerte". το οποίο χρονολογείται από το έτος 1360, γίνεται αναφορά σε μα δραματική απόδοση του χο­ρού του θανάτου. Αναφορά σε παρόμοιες περιγραφές χορού γινεται επίσης στην Bruges ενώπιον του Δούκα Φίλιππου του αγαθού της Βουργουνδίας, το 1449, στην Besancon και στην Γαλλία το 1424, στο Cimetiere des Innocents κοντά στο Παρίσι το 1424. Παρόμοια περιγραφή χορού γίνεται και στην Αγγλία για το χορό John Lydgate’s "Dance of Death” στο πρώτο μισό του δέκατου πέμπτου αιώνα. Στην Ιταλία, έκτος από τον παραδοσιακό χορό του θανάτου βρίσκουμε τις θεαμα­τικές αντιπροσωπεύσεις του θανάτου ως κατακτητή στο αποκαλούμενο "Trionfo della Morte” (www.newadvent.com/cathen/04617a.htm).


Dance of death in the church of st. Mary at Škrilinah (sv. Marija na Škrilinah), in Beram, Istria, Croatia

Τα ισχυρά σύμβολα του Μεσαίωνα μπορούμε να πούμε οτι ήταν δύο, ο θάνατος και ο διάβολος. Ο Θάνατος έγινε σύμβολο διότι εκείνη την εποχή υπήρχε σε κάθε οικογένεια. Η βασική αιτία των θανάτων ήταν κατά κύριο λόγο οι πολύ κακές συνθήκες υγιεινής οι οποίες επικρατούσαν, οπότε οι επιδημίες κυριαρχούσαν άλλα και πολλοί άνθρωποι πέθαιναν, επίσης, από έλλειψη τροφής. Ο διάβολος χρησιμοποιήθηκε ως μέσο εκφοβισμού των ανθρώπων, ανεξάρτητα κοινωνικής τάξης, απο την εκκλησία, η οποία ως γνωστόν το μεσαίωνα ήταν παντοδύναμη. Το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης των απλών ανθρώπων αλλά και των κληρικών επηρέασε στην επιβολή του εκφοβισμού.

Ο “χορός του θανάτου”, όπως αναφέρεται από άλλους μελετητές, ήταν αρχικά ένα είδος θεατρικού έργου, το οποίο πρωτοεμφανίστηκε στα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα. Ως αιτία της εμφάνισής του θεωρούν και αυτοί τις επιδημίες, οι οποίες, όπως αναφέρουν, ήταν τόσο συχνές και τόσο καταστρεπτικές, όπως η πανώλη ή, όπως ο κόσμος συνήθιζε να την αποκαλεί ο "μαύρος θάνατος" (Black Death), με αποτέλεσμα ο θάνατος να έχει γίνει ένα δημοφιλές θέμα το οποίο απασχόλησε τη φαντασία όλων των ανθρώπων οι οποίοι έζησαν εκείνη τη χρονική περίοδο. Όταν λοιπόν η πανώλη εξαπλώθηκε στην Ευρώπη το 1373, ο χορός του θανάτου απλώθηκε παντού και χορευόταν από άντρες, γυναίκες και παιδιά. Την αρρώστια που αποδεκάτιζε, όπως προαναφέραμε, ολόκληρες πόλεις, την ονόμαζαν "μαύρη πανούκλα" και έγινε αφορμή δημιουργίας και ενός άλλου είδους μυστικιστικού χορού, εκτός από το χορό του θανάτου, ο οποίος λεγόταν Καρναβάλι της Απελπισίας.



Beram, Istria, Croatia

Οι πιστοί, στο "Καρναβάλι της Απελπισίας", ξεκινούσαν μια θλιβερή λιτανεία (Procession des Flagallands) που σε όλη τη διαδρομή αυτομαστιγώνονταν, ενώ μία άλλη ομάδα πιστών τους συνόδευε χορεύοντας και αυτοσχεδιάζοντας. Με αυτό τον τρόπο πίστευαν οτι εξιλεώνονταν και απέτρεπαν το κακό (Ευαγγελίδη, 1991, σ.16). (www.newadvent.org/cathen/04617a.htm).


Χαρακτηριστικά και δομή του μακάβριου χορού

Ο μακάβριος χορός μπορούμε να πούμε, στηριζόμενοι στις περιγραφές των μελετητών, ότι διατηρεί ρίζες από παλαιοτέρους χορούς, διότι ο άνθρωπος πάντα ένιωθε αδύναμος μπροστά στο θάνατο και το γεγονός αυτό τον γέμιζε φόβο, τον οποίο προσπαθούσε να εκφράσει με τη ζωγραφική, με ποιήματα, με το τραγούδι και το χορό. Ο χορός του θανάτου αποκαλύπτει τη μεγάλη απασχόληση των ανθρώπων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου με το θάνατο.

Ο θάνατος λοιπόν αναπαριστάνεται, την εποχή αυτή του Μεσαίωνα, στην τελετουργία του "χορού του θανάτου", καθώς και σε πολλά τραγούδια, ποιήματα και εικόνες, σαν χορευτής, ο οποίος υποχρεώνει τους ανθρώπους σε οποιαδήποtε κατάσταση και ηλικία, όσο απρόθυμοι και να είναι, να χορέψουν μαζί του. Όλοι παίρνουν μέρος στο χορό με τη σειρά, σύμφωνα με τη διαβαθμισμένη κοινωνική κλίμακα - ενάρετοι και αμαρτωλοί, πλούσιοι και φτωχοί, νέοι και γέροι.

Dance Macabre - Hrastovlje, Obalno-krashka

Ενα ντοκουμέντο από τα αρχεία της εκκλησίας της Caudbec στη Γαλλία, περιγράφει ενα θεατρικό χορό, ο οποίος παρουσιάστηκε το 1393 και στον οποίο οι ηθοποιοί υποδύονταν τα διάφορα επαγγέλματα και τάξεις κι όπου, μετά από κάθε επανάληψη του χορού, ένας χορευτής αποσυρόταν και εξαφανιζόταν. Στην ουσία ήταν μια αλληγορία, που έδειχνε οτι ο θάνατος είναι ο παγκόσμιος ισορροπιστής. Αναφέρει ότι “ο θάνατος εκδικείται οτιδήποτε είναι λάθος. Και οτιδήποτε, ανεξάρτητα από το πόσο ισχυρό είναι στον κόσμο των ζωντανών, πρέπει εν τέλει να παραδοθεί σε αυτόν".

Ο αριθμός των ανθρωπίνων χαρακτήρων και η σύνθεση του χορού μπορούσαν να ποικίλουν ανάλογα με το χρόνο, τόπο και το σκοπό του καλλιτέχνη, αλλά συνήθως ήταν είκοσι τέσσερις.

Οι χαρακτήρες του χορού είχαν συγκεκριμένους ρόλους, παπάς, αυτοκράτορας, καρδινάλιος, κατώτερος καλόγερος ή υποδιάκονος ή βασιλιάδες, πρίγκιπες και βαρόνοι εως χωρικοί και εργάτες. Όπως έχει καταγραφεί, στη Γαλλία, κάθε χορευτής προχωράει ενα βήμα μπροστά, αλληλοδιάδοχος, συμφωνά με την κοινωνική του προέλευση. Ο θάνατος χορεύει γκροτεστα, τους κάνει ερωτήσεις και τελικά τους οδηγεί όλους στον τάφο (Kraus, 1980. σ. 94). (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm).

Σ' αυτά τα θεατρικά παιχνίδια ο θάνατος εμφανιζόταν όχι ως καταστροφέας, άλλα ως αγγελιαφόρος του Θεού, ο οποίος καλούσε τα άτομα στον κόσμο, πέρα απο τον τάφο, μια επινόηση γνωστή στη Βίβλο και στους αρχαίους ποιητές. Η χορευτική κίνηση των χαρακτήρων ήταν μια κάπως πιο πρόσφατη ανάπτυξη και ο χορός του θανάτου ήταν πιθανόν το αποτέλεσμα (www.newadvent.com/cathen/04617a.htm).

Ο θάνατος εμφανίζεται στις χορευτικές παραστάσεις συχνά με ενα μουσικό όργανο. Η μουσική έχει συνδεθεί από αρχαιοτάτων χρόνων με τα διάφορα τελετουργικά της ζωής και του θανάτου. Η μουσική παρέχει τη μαγεία, τη μετάβαση απο τη γη στο άγνωστο. Οι σειρήνες ήταν μεγάλοι μουσικοί. Ο Ορφέας απελευθέρωσε την Ευρυδίκη απο τον Άδη με τα τραγούδια του (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm). Σε μια απο τις περίγραφες του χορού του θανάτου αναφέρεται το παρακάτω ως λαϊκό έθιμο, στηριγμένο στα απομεινάρια της παλιάς θρησκείας.


Dance of death

".... έξω απο τον έλεγχο της εκκλησίας, ένα λαικό έθιμο συνεχίστηκε, στηριγμένο πάνω στα απομεινάρια της παλιάς Θρησκείας, με τη μορφή μιας εκτέλεσης δράματος-χορού στα μέσα του χειμώνα, στην οποία περιγραφόταν από τον ηθοποιό-χορευτή ένας αγώνας μεταξύ ζωής και θανάτου. Οι ευρωπαϊκοί λαϊκοί χοροί οι οποίοι χορεύονταν κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου... περιλαμβάνουν υπολείμματα της αναπαράστασης του δράματος της ζωής και του θανάτου. Συνήθως το χόρευαν γύρω στα Χριστούγεννα ή και ανήμερα την Πρωτοχρονιά, και αναπαρίστανε συμβολικά το θάνατο και την ανάσταση Αυτό το δράμα του θανάτου και της ανάστασης το οποίο χορευόταν με την αλλαγή του χρόνου, είναι γνωστό σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές χώρες" (Kennedy, 1950, σ. 36).

Ως προς τη δομή του τελετουργικού του χορού χαρακτηριστικό είναι το παρα­κάτω απόσπασμα:

Dance of death, Luebeck St. Marienkirche Totentanzkapelle


Dance of death, Luebeck St. Marienkirche Totentanzkapelle

“Τo δρώμενο του χορού του θανάτου ξεκινούσε με κήρυγμα ενός μοναχού ο οποίος αναφερόταν στο πόσο αναπόφευκτος ήταν ο θάνατος. Στο τέλος του κηρύγματος παρουσιάζονταν οι αγγελιοφόροι του θανάτου οι οποίοι ήταν ντυ­μένοι με ένα καλά εφαρμοστό κιτρινωπό λινό κοστούμι το οποίο είχε ζωγραφι­στεί έτσι ώστε να μοιάζει με σκελετό. Φορούσαν επίσης στο πρόσωπο και την κλασική μάσκα τού Θανάτου της εποχής. Ένας από αυτούς συστηνόταν στο άτομο που προορίζονταν για θύμα, το οποίο καλείται για να τον συνοδεύσει πέρα από τον τάφο. Το πρώτο θύμα ήταν συνήθως ο πάπας ή ο αυτοκράτορας. Η πρόσκληση δεν γινόταν δέκτη και δίνονταν διάφοροι λόγοι για να γίνει δέ­κτη η απόρριψη, αλλά αυτοί κρίνονταν ανεπαρκείς και τελικά ο θάνατος οδη­γούσε μακριά το θύμα του. Ένας δεύτερος αγγελιοφόρος παίρνει έπειτα το χέρι ενός νέου θύματος, ενός πρίγκιπα ή ενός καρδιναλίου, ο οποίος ακολουθείται από άλλους που αντιπροσωπεύουν τις διάφορες κατηγορίες της κοινωνίας. Ο συνηθισμένος αριθμός των χαρακτήρων στο χορό του θανάτου είναι εικοσιτέσσερις" (www.newadvent.com/cathen/04617a.ht).

Ο χορός του θανάτου συνήθως δεν είχε καθορισμένα βήματα, αλλά επικεντρωνόταν στις δραματοποιημένες κινήσεις των χορευτών και συχνά ελάμβανε τη μορφή μιας Φαραντολας (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm). Η Φαραντόλα ή Φαραντόλ χορευόταν σε γραμμή, όπου ο ένας κρατούσε τον άλλον από τα χέρια ή με μαντίλια. Τα μέτρο της ήταν 6/8 και τα μουσικά όργανα τα οποία χρησιμοποιούσαν συνήθως ήταν το φλάουτο και το ταμπουρίνο και χορευόταν σε όλη την Ευρώπη, κυρίως από νέους.


Dance of Death on July 6, 2013, in Church of Inkoo, Inkoo, Finland

Συχνά, μια πομπή μετατρεπόταν σε Φαραντόλα, μεγάλωνε σε χορευτική ευφορία και μετατρεπόταν σε ζευγαρωτό χορό με τραγούδι. Οταν η ένταση έφτανε στο αποκορύφωμα, η μουσική σταματούσε κι ένας πιστός, άντρας η γυναίκα, έπεφτε κάτω, παριστάνοντας το νεκρό. Τότε άρχιζε ένας πένθιμος χορός γύρω του με κινήσεις απελπισίας. Ακολουθούσε το “φιλί της ζωής” που το έδιναν οι χορευτές. Για τη συνέχεια υπάρχουν επίσης δύο εκδοχές: Στην πρώτη, ο νεκρός ανασταινόταν μετά το φιλί και ξανάρχιζε ο χορός. Στη δεύτερη, ο νεκρός δεν ανασταινόταν. Η συντροφιά του αντίθετου Φύλου έμενε παράμερα, πενθώντας με παντομιμικές κινήσεις, ενώ η συντροφιά του ίδιου φύλου άρχιζε πάλι το χορό. Πιθανό να ίσχυαν και οι δύο εκδοχές, αλλά σε διαφορετικές πόλεις. Ωστόσο, το φιλί αυτό ήταν μοιραίο. Αντί για ζωή έφερνε το σπέρμα του θανάτου, γιατί οπωσδήποτε κάποιος από τους πιστούς έφερε το μικρόβιο της αρρώστιας, το οποίο μετέδιδε με το φιλί.

Στην Ουγγαρία, ο χορός του Θανάτου είχε έναν ιδιότυπο χαρακτήρα. Ο προσποιούμενος το νεκρό σκέπαζε το πρόσωπό του με ένα μαντίλι και απο εκείνη τη στιγμή ο χορός γινόταν μια πένθιμος και μια χαρούμενος. Έπειτα, η συντροφιά σήκωνε τον δή­θεν νεκρό και προσπαθούσε με αστεία και κωμικές κινήσεις να τον κάνει να γελάσει, αυτός όμως έπρεπε να μείνει απαθής σαν πραγματικό πτώμα (Ευαγγελιδη. 1991, σ. 16-17), (http://wsdance.com/dance/farandola.html , http://www.climacus.it/core_rep.html).


Μέρη που χορευόταν

Πάρα τις απαγορεύσεις απο την εκκλησία, ο χορός του θανάτου αναφέρεται οτι χορευόταν μέχρι και το 1930 σε ορισμένες περιφέρειες της Καταλονίας, ως μέρος των εκκλησιαστικών πομπών, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας

Το δρώμενο αυτό, το οποίο αναφέρεται ως '"Bal de la Mort" έπαιρνε το σχημα ενός τετράγωνου, στο οποίο συμμετείχαν δώδεκα άνδρες και τρεις γυναίκες, φορώντας μαύρα ρούχα, πάνω στα οποίο είχαν ζωγραφίσει άσπρους σκελετούς. Τα πρόσωπά τους ήταν καλυμμένα με μάσκες που αναπαριστούσαν κρανία. Ενας απο τους χορευτές κρατούσε ενα δρεπάνι, ένας άλλος ρολόι εκκρεμές και ο τρίτος ενα λάβαρο. Ο μουσικός, έχοντας μονό ενα τύμπανο, είναι ντυμένος με μια αρματωσιά, κουκουλωμένος με μια μαύρη κάπα. Ακολουθούν την πομπή στη γιορτή της Αγίας Δωρεάς και συνεπώς είναι μέρος του λαϊκού εκκλησιαστικού χορού. Αυτός πού κρατάει το δρεπάνι δεν πρέπει να λάβει μέρος στο χορό, αλλά απλώς κυματίζει το δρεπάνι του στον αέρα και προς τη μεριά των παρευρισκομένων. Οι υπόλοιποι χορεύουν και πηδάνε (Backman, 1952, σελ. 11).


Dance of Death, Ludewig Suhl, 1463

Ο σκοπός αυτών των δρωμένων ήταν να κατανοηθεί η αλήθεια, ότι δηλαδή όλοι οι άνθρωποι κάποτε θα πεθάνουν και πρέπει επομένως να προετοιμαστούν για να εμφανιστούν ενώπιον του δικαστή τους. Η σκηνή των δρωμένων αυτών ήταν συνήθως το νεκροταφείο ή η αυλή της εκκλησίας (www.newadvent.com/cathen/04617a.htm).

Όμως, η παρακμή είναι φαινόμενο της ανθρωπινής ύπαρξης και των εκδηλώσεων της. Στο Παρίσι, στις γιορτές του Πάσχα, δημιουργήθηκαν, με το πρόσχημα των εκκλησιαστικών χορών, νυχτερινές παρελάσεις με μάσκες ζωών, που θύμι­ζαν περισσότερο παγανιστικούς χορούς παρά θρησκευτικούς. Οι συμμετέχοντες ξεπερνούσαν τα όρια της ευπρέπειας, άρχιζαν με φαγοπότι, με βασική τροφή το κρέας και συνέχιζαν με ξέφρενο χορό γύρω απο τις εκκλησίες, ακόμα και γυμνοί. Ηταν φανερό ότι η ιερότητα είχε εκλείψει και ο εκκλησιαστικός χορός περνούσε κρίση με επικίνδυνες διαστάσεις. Η εκκλησία, που θεωρείται ότι ακμάζει μεταξύ 11ου και 12ου αιώνα, ήταν ανίσχυρη να δράσει στο φαινόμενο αυτό. Ο Μεσαίωνας ήταν γεμάτος ιστορίες για το χορό που, αν και αποδιοπομπαίος, είχε θέση ψυχικής αποτοξίνωσης και συχνά έφτανε σε φρενίτιδα και καμία δύναμη δε μπορούσε να σταματήσει το έξαλλο πλήθος (Ευαγγελιδη, 1991. σ. 14-15).

Τα πιστεύω της επιστήμης και οι αντιδράσεις της εκκλησίας

Λιγοστές πηγές αναφέρουν τις απόψεις της τότε επιστημονικής κοινότητας για το φαινόμενο του χορού του θανάτου. Γενικότερα αντιμετωπίστηκε ως ένα ακόμα φαινόμενο. Η εκκλησία δεν είχε συγκεκριμένη γραμμή πάνω στο θέμα, Σε γενικές γραμμές, τις περισσότερες φορές επέτρεπε τη διεξαγωγή του μακάβριου χορού και άλλων παρεμφερών χορών, όταν δεν αντικρουόταν με τα ήθη της εποχής. Στο μοναδικό τομέα που κράτησε καθορισμένη γραμμή ήταν στο να μη διεξάγεται μέσα στα νεκροταφεία.

Η εκκλησία ήταν πολύ καλά ενημερωμένη γι' αυτήν τη συμβολική σημασία. Από τον 4° μέχρι τον 18° αιώνα, υπήρχαν πολλές απαγορεύσεις εναντίον του χορού για τους νεκρούς στα νεκροταφεία και συγκεκριμένα, εναντίον των χορών που ήταν άσεμνοι και αισχροί ή που περιλάμβαναν γιορτασμούς και πιοτό. Η Ρωμαϊκή Σύνοδος, υπό τον Λέοντα τον Δ’, διέταξε στις αρχές του 9ου αιώνα ότι: "Παρουσία του αληθινού και ζώντος Θεού, τα διαβολικά τραγούδια που ακούγονται τις νύχτες πάνω απο τους τάφους των νεκρών πρέπει να σταματήσουν, καθώς και ο θόρυβος που τα συνοδεύει", Και μια κατοπινή απόφαση λέει: "Οποιοσδήποτε θάβει νεκρό θα πρέπει να το κάνει διαπνεόμενος απο δέος και αξιοπρέπεια. Δεν θα επιτραπεί σε κανένα να άδει διαβολικά άσματα, να εκτελεί αγώνες και χορούς που έχουν επινοηθεί απο τους ειδωλολάτρες και είναι εμπνευσμένοι απο τον διάβολο".


Dance of Death, Ludewig Suhl, 1463

Περιπτώσεις

Ο μακάβριος χορός χορεύονταν σε κάθε περιοχή με διαφορετικό τρόπο. Το 1285 στη Σκωτία, στους γάμους του Αλέξανδρου III και της Ζολετα, κόρης του Κόμη ντε Ντρε. παρουσίασαν στη γαμήλια γιορτή και το χορό του Θανάτου. Με τους μασκοφόρους χορευτές, οι οποίοι χόρεψαν μπροστά στο βασιλικό ζευγάρι, συμμετείχε κι ένας ντυμένος σκελετός, πιθανότατα για να υπενθυμίσουν στα υψηλά πρόσωπα τη ματαιότητα της ζωής (Ευαγγελίδη, 1991, σ. 17).

Στη Φλωρεντία (1559) ο "θρίαμβος του θανάτου" (Triumph of Death) αποτέλεσε ένα μέρος του εορτασμού του καρναβαλιού. Μπορούμε να τον περιγράψουμε ως έξης: Μετά απο τη δύση του ήλιου ένα τεράστιο βαγόνι εμπορευμάτων, βαμμένο μαύρο και συρόμενο απο βόδια, παρέλαυνε στους δρόμους τις πόλης. Στο πίσω μέρος της άμαξας υπήρχε ο άγγελος του θανάτου που φυσούσε τη σάλπιγγα. Στην κορυφή του βαγονιού στεκόταν μια μεγάλη φιγούρα του θανάτου, που κράταγε ένα δρεπάνι και γύρω του υπήρχαν φέρετρα. Γύρω από τα βαγόνια ήταν τάφοι που άνοιγαν, οπότε η πομπή σταματούσε. Άτομα, ντυμένα με μαύρα ενδύματα, στα οποία ήταν ζωγραφισμένα κρανία και κόκαλα, κάθονταν στην άκρη των τάφων και τραγουδούσαν μοιρολόγια για τη συντομία της ανθρωπινής ζωής. Πριν και μετά από το βαγόνι υπήρχαν άτομα με μαύρους και άσπρους φανούς και μάσκες, που συμβόλιζαν το θάνατο, που ακολουθούνταν από σημαίες με εμβλήματα κρανία και κόκαλα και τους σκελετούς. Ενώ βάδιζε η πομπή, όλοι τραγουδούσαν τον 51ο Ψαλμό του Δαυίδ (www.newadvent.com/cathen/04617a.htm).


Dance of death, Nørre Alslev church, FalsterDenmark, around 1480

Στη Γερμανία, ο χορός του θανάτου ήταν γνωστός με το Ονομα του Αγιου Βίτου, προστάτη κατά της αρρώστιας. Ο χορός ήταν μια Φαραντολα που εξελισσόταν σε ομαδική υστερία. Το Θάνατο τον παρίσταναν σαν το πιο άθλιο πτώμα, γεμάτο φίδια, με πρησμένη και ανοιγμένη κοιλία και τα εντόσθια κρεμασμένα (Ευαγγελίδη, 1991, σ. 17).


Ο μακάβριος χορός στις άλλες τέχνες

Μπορεί το άνομα του θέματος μας να παραπέμπει στην τέχνη του χορού αλλά στην πραγματικότητα άφορα και τις υπόλοιπες τέχνες και ήδη έχουμε δείξει την άμεση συσχέτιση με το θέατρο.


Καθώς αναπτύχθηκε η ζωγραφική, ο χορός του θανάτου ζωγραφιζόταν επί μονίμου βάσεως στους εσωτερικούς τοίχους των νεκροταφείων, στους οικογενειακούς τάφους, ακόμη και στις εκκλησίες. Αυτές οι αναπαραστάσεις βρισκόντουσαν στις περισσότερες από τις χώρες της Ευρώπης. Μία από τις διασημότερες παραστάσεις είναι ο θρίαμβος του θανάτου “Triumph of Death” στο νεκροταφείο της Πίζας, που ζωγραφίστηκε μεταξύ 1450 και 1500 (www.newadvent.org/cathen/04617a.htm).


«Χορός του Αγίου Βίτου» ή «Μακάβριος Χορός»

Στους τοίχους των αυλών και των νεκροφυλακείων η ακόμα μέσα στις εκκλησίες και στα μονάστρια ζωγραφιζόταν ο χορός του θανάτου. Τέτοιες ζωγραφιές υπάρχουν στη Γαλλία, Γερμανία, Αγγλία και Ελβετία. Στην εκκλησία St Mary στο Lubeck υπήρχε μια αναπαράσταση, αρχικά σε ξυλόγλυπτο, αλλά αργότερα μεταφέρθηκε σε καμβά (Backman, 1952),  http://www.dodedans.com/Eindex.htm. Επίσης, σε κάποιες νωπογραφίες συμπληρώνεται η απεικόνιση του μακάβριου χορού με λεζάντες, γραμμένες σε ποιητικό λόγο. Ο θάνατος και τα θύματά του ανταλλάζουν κουβέντες γραμμένες με τη μορφή στίχων κάτω από τις αντίστοιχες εικόνες. Η ομιλία του θανάτου είναι απειλητική, κυνική η σαρκαστική, ενώ το θύμα εκλιπαρεί για έλεος, σε μια τελευταία προσπάθεια να σωθεί η ζωή του (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm).

Στο χωρά της ποίησης το πιο αξιόλογο έργο είναι του Guyot Marchant το “Dance Macabre", το οποίο έχει γραφτεί το 1485 (Fein, 2000). Τέλος, αναφέρουμε ότι υπάρχουν αρκετά έργα χαρακτικής, τα οποία αναπαριστάνουν το Μακάβρια χορό (http://death.monstrous.com/dance_of_death.htm).



Συμπεράσματα - σύνοψη

Ο μακάβριος χορός ξεκίνησε ως έθιμο, πιθανότατα γαλλικό, και σιγά - σιγά εξαπλώθηκε στη Δυτική Ευρώπη. Το πότε ακριβώς ξεκίνησε δε μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Πάντως βρίσκουμε αναφορές σ' αυτόν σε όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα και το αποκορύφωμα του ήταν τον 14° και 15° αιώνα.

Ο λόγος δημιουργίας του χορού ήταν ο φόβος του άνθρωπου μπροστά στον ανελέητο θάνατο και δείχνει την ικανότητα του να εκφράζει με το χορό όχι μονό τη χαρά του άλλα και τους φόβους του. Σημαντικό ρόλο στη δημιουργία αυτού του είδους χορού έπαιξε και η βαθιά ανάγκη του άνθρωπου να ξεφύγει από την καταπίεση και τον περιορισμό της έκφρασης που επέβαλε η εκκλησία. Επίσης, θεωρείται μια μορφή θρησκευτικής και κοινωνικής σάτιρας και μια φυσιολογική αντίδραση του κόσμου στο θρησκευτικό φανατισμό της εποχής, στην απίστευτη καταπίεση των φυσιολογικών ορμών του ανθρώπου από την εκκλησία.

Τέλος, είναι και μια μορφή διδαχής προς τις οικονομικά και κοινωνικό ανώτερες τάξεις ότι δηλαδή ο θάνατος εξισορροπεί όλες τις διαφορές και μπροστά σ' αυτόν όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και η μοίρα τους κοινή.

Βιβλιογραφία:

Backman, E. L. (1952), Religious dances in the Christian Church and Popular Medicine.
London: George Allen & Unwin Ltd.
Ευαγγελιδη, Α. (1991), Χοροί του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Αθήνα: Εκδόσεις Νεφέλη.
Fein, A. D. (2000), Guyot Marchant’s Danse Macabre.
Kennedy. D. (1950), England's Dances. London: G. Bell and Sons Ltd.
Kraus, R. (1980), Η ιστορία του χορού. Αθήνα: Εκδοσεις Νεφέλη.


Ιστοσελίδες:







 Πηγή:


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...