ΠΡΟΣΩΠΑ

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΤΥΜΒΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΓΕΡ. ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΥ ΑΡΘΡΑ-ΔΟΚΙΜΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗ ΔΥΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ. ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 12ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 13ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΘΕΑΤΡΟ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΛΟΓΟΤΡΟΠΙΟ ΜΟΥΣΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ-ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΜΥΘΟΙ & ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ Ο ΚΥΝΙΚΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟ 1821 ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΜΑΧΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΙ ΠΟΙΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΗΡΩΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥ 1821 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΕΧΝΕΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΕΧΝΗ-ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΦΩΤΟΘΗΚΗ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ-ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Τετάρτη, 20 Απριλίου 2016

Αρματηλάτες στο ιερό του Ογχήστιου Ποσειδώνα

Παρουσίαση της λατρείας

Το ιερό της Ογχηστού είναι ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά ιερά που αναφέρεται με το όνομά του στη ραψωδία Β της Ιλιάδας και συγκεκριμένα στον «Νηών Κατάλογο». Αρκετοί αρχαιολόγοι έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο κόσμος που εμφανίζεται στον κατάλογο αυτό εκφράζει συνθήκες Υστεροελλαδικής εποχής (σημ. 1).

Σύμφωνα με τους Απολλόδωρο (σημ. 2) και Παυσανία (σημ. 3), στην Ογχηστό, ήδη κατά την περίοδο πριν από τον Τρωικό πόλεμο, τελούνταν αγώνες άρματος προς τιμήν του Ποσειδώνα με τη συμμετοχή των Μινύων του Ορχομενού και των Θηβαίων.

Η Ογχηστός, με τον λατρευτικό της χώρο αφιερωμένο στον Ποσειδώνα, αποτελούσε έδρα μιας από τις αρχαιότερες αμφικτιονίες (σημ. 4). Υποστηρίζεται, μάλιστα, ότι στα μυκηναϊκά χρόνια θα πρέπει να υπήρχε στη θέση αυτή ένα υπαίθριο ιερό (open-air sanctuary) (σημ. 5) το οποίο, εκτός από τις θρησκευτικές τελετουργίες που φιλοξενούσε, συνδεόταν και με ζωτικά συμφέροντα των δυνάμεων της περιοχής, εξαιτίας της ξεχωριστής θέσης του στο στενό πέρασμα που ελέγχει την κύρια οδό προς τους Δελφούς (σημ. 6).

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αναφορά του ιερού στον «Ομηρικό Ύμνο εις Απόλλωνα», όπου περιγράφεται ένα περίεργο τελετουργικό με αρματηλάτες προς τιμήν του Ποσειδώνα. Αν και ο Ύμνος αυτός είναι αμφίβολης πατρότητας, ωστόσο ερευνητές εκτιμούν (σημ. 7) ότι ο ποιητής του θα πρέπει να ήταν Βοιωτός, εφόσον αποδίδει ονομαστικά τις βοιωτικές πόλεις και το τοπογραφικό ανάγλυφο από τα ανατολικά προς τα δυτικά, κατά την κίνηση του Απόλλωνα προς τους Δελφούς, με απόλυτη ακρίβεια.
 
Εικ. 1. Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μεγάλου ορθογώνιου κτιρίου με τρεις λίθινες βάσεις κιόνων στο εσωτερικό του και υπόστυλη αίθουσα, πιθανότατα το Βουλευτήριο του Κοινού των Βοιωτών (θέση Α, ανασκαφή Μυλωνόπουλου 2015).

Με βάση τις αναφορές αυτές, καθώς και τα ερεθίσματα από τις νέες ανασκαφικές έρευνες στον αρχαιολογικό χώρο της Ογχηστού, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε το είδος αυτό της λατρείας, τα λεγόμενα «Ογχήστια» (σημ. 8), δίνοντας έτσι μια συνέχεια στην προηγούμενη μελέτη μας (σημ. 9).

Χρήσιμα αρχαιολογικά δεδομένα

Ο χώρος της Ογχηστού φαίνεται να κατοικήθηκε από τους προϊστορικούς χρόνους (σημ. 10), ενώ οι πρώτες σωστικές ανασκαφές που διενεργήθηκαν από τους αρχαιολόγους Εύη Τουλούπα (σημ. 11) και Θεόδωρο Σπυρόπουλο (σημ. 12) αποκάλυψαν τμήμα του ιερού του Ποσειδώνος στη λεγόμενη θέση Α, που βρίσκεται στο 91ο χλμ. της εθνικής οδού Θήβας-Λιβαδειάς. Επίσης, αποκαλύφθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη ενός μεγάλου ορθογώνιου κτίσματος με τρεις λίθινες βάσεις κιόνων στο εσωτερικό του πιθανότατα το Βουλευτήριο του Κοινού των Βοιωτών, και υπόστυλη αίθουσα ίσως χώρος συναθροίσεων, που χρονολογήθηκαν στο β’ μισό του 6ου αι. π.Χ.

Οι ανασκαφές που διενεργήθηκαν ένα χιλιόμετρο δυτικότερα, στη θέση Β, από τις αρχαιολόγους Αλεξάνδρα Χριστοπούλου (σημ. 13) και Φανουρία Δακορώνια (σημ. 14), έφεραν στο φως τμήμα μεγάλου στωικού συγκροτήματος που χρονολογήθηκε στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. και ερμηνεύτηκε ως αγορά, η οποία περιβαλλόταν από στοές σε σχήμα Π, με εμβαδόν 8-10 στρέμματα, και συνδεόταν με το ιερό. Η ύπαρξή της αιτιολογείται, κατά τους ανασκαφείς, από την ενδεχόμενη λειτουργία του ιερού ως πολιτικού και θρησκευτικού κέντρου του Κοινού των Βοιωτών, κάλυπτε δηλαδή τις πολύπλευρες ανάγκες της Βοιωτικής Ομοσπονδίας (διοικητικές, πολιτικές, θρησκευτικές). Διαφορετική άποψη εκφράζουν οι Bintliff και Snodgrass, οι οποίοι υποστήριξαν (σημ. 15) ότι ο μεγάλος αυτός χώρος αποτελούσε τον οχυρωμένο οικισμό της Ογχηστού που δημιουργήθηκε στην Ελληνιστική εποχή. Ωστόσο, η άποψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται.

Τον Ιούνιο του 2014 ξεκίνησε νέο πενταετές ανασκαφικό-ερευνητικό πρόγραμμα στην Ογχηστό υπό την αιγίδα της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, το οποίο διενεργείται υπό τη διεύθυνση της Αλεξάνδρας Χαραμή, προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Βοιωτίας, και με επικεφαλής από πλευράς της Αρχαιολογικής Εταιρείας τον Ιωάννη Μυλωνόπουλο, καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Columbia (σημ. 16). Τα πρώτα προκαταρκτικά αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν από τον Γενικό Γραμματέα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Βασίλειο Πετράκο (σημ. 17) και προβλήθηκαν σε σύντομη παρουσίαση από τον ανασκαφέα Μυλωνόπουλο (σημ. 18).

Στη θέση Α η επέκταση της ανασκαφής (εικ. 1) αποκάλυψε νέα αρχαιολογικά κατάλοιπα της Πρώιμης Ελληνιστικής περιόδου, καθώς και πολλά κινητά ευρήματα (σημ. 19), από τα οποία ξεχωρίζουν τα μεταλλικά εξαρτήματα ιπποσκευών και ο μεγάλος αριθμός νομισμάτων (Λοκρίδας, Σικυώνας, Μακεδονικού Βασιλείου κ.ά.) που υποδηλώνουν τόσο τη δυναμική όσο και το εύρος που κατείχε το ιερό της Ογχηστού σε πανελλήνια βάση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει για την περίπτωσή μας η αποκάλυψη χάλκινου μακεδονικού νομίσματος (σημ. 20), στην εμπρόσθια όψη του οποίου εικονίζεται κεφαλή Απόλλωνα, ενώ στον οπισθότυπο ιππέας που καλπάζει κρατώντας τα ηνία, με επιγραφή ΦΙΛΙΠΠΟΥ (εικ. 2).
 
Εικ. 2. Χάλκινο νόμισμα του Φιλίππου Β΄ (320-317 π.Χ.). Στην εμπρόσθια όψη εικονίζεται κεφαλή Απόλλωνα και στον οπισθότυπο ιππέας που καλπάζει κρατώντας τα ηνία, με επιγραφή ΦΙΛΙΠΠΟΥ, ενώ κάτω δεξιά μακεδονικό αστέρι. (Νομισματοκοπείο Αμφίπολης, παρόμοιο βρέθηκε από την ομάδα Μυλωνόπουλου στη θέση Α).

Οι νέες έρευνες επεκτάθηκαν και στο χώρο της αγοράς (θέση Β), όπου η μαγνητική διασκόπηση σε συνδυασμό με τις ανασκαφικές τομές βεβαίωσαν την ύπαρξη και άλλων κτισμάτων και ιδιαίτερα ένα «τεράστιο κυκλικό οικοδόμημα με διάμετρο τουλάχιστο 40 μέτρων, η χρήση του οποίου παραμένει ανεξήγητη» (σημ. 21). Η τεράστια αυτή κυκλική κατασκευή, η οποία φαίνεται να μην έχει ανάλογή της στην αρχαιότητα, όπως τονίστηκε από τον ανασκαφέα, καλύπτει μέρος του σημερινού δρόμου που οδηγεί στην Ογχηστό και συνδέεται με τη λατρευτική χρήση του χώρου. Βεβαιώθηκε, δηλαδή, η άποψη των προηγούμενων ανασκαφέων ότι η αγορά βρισκόταν σε άμεση σύνδεση με το ιερό του Ποσειδώνα, ότι «οι θέσεις Α και Β συνανήκουν» (εικ. 3). Η Χριστοπούλου υπογραμμίζει, μάλιστα, ότι η αγορά εξυπηρετούσε και «την τέλεση των αγώνων του άρματος» (σημ. 22).
 
Εικ. 3. Το ιερό της Ογχηστού σε σχέδιο του PRoesch, Études béotiennes 1982, 224 (η θέση Β με δική μας προσθήκη).

Αυτά τα αρχαιολογικά στοιχεία σε συνδυασμό με τις γραπτές πηγές θα αξιοποιήσουμε στην προσπάθειά μας να παρουσιάσουμε το χώρο, στον οποίο τελούνταν τα λατρευτικά δρώμενα προς τιμήν του Ποσειδώνα, καθώς και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.

Οι αρματηλάτες του ομηρικού ύμνου και οι διαφορετικές ερμηνείες του

Ο ποιητής του Ομηρικού Ύμνου στον Απόλλωνα παρουσιάζει ένα ασύνηθες τελετουργικό που τελούνταν με αρματηλάτες στο «ν ᾿Ογχηστ Ποσειδνος τεμένει» (σημ. 23). Συγκεκριμένα στους στίχους 225-238 περιγράφεται το γεγονός αυτό ως εξής:

νθεν δ προτέρω κιες, κατηβόλ’ πολλον,
γχηστν δ’ ξες, Ποσιδήιον γλαν λσος: (230)
νθα νεοδμς πλος ναπνέει χθόμενός περ
λκων ρματα καλά: χαμα δ’ λατρ γαθός περ
κ δίφροιο θορν δν ρχεται*: ο δ τέως μν
κείν’* χεα* κροτέουσι νακτορίην φιέντες.
ε δέ κεν ρματ’ γσιν ν λσεϊ δενδρήεντι, (235)
ππους μν κομέουσι*, τ δ κλίναντες* ἐῶσιν:
ς γρ τ πρώτισθ’ σίη γένεθ': ο δ νακτι
εχονται*, δίφρον δ θεο τότε μορα φυλάσσει.

(Μετάφραση: «Κι έφυγες από κει [ενν. τη Θήβα] κατόπι, ω μακροβόλε Απόλλων, κι ήρθες στην Ογχηστό στο Ποσειδώνιο άλσος το λαμπρό. Εκεί που το νιοδάμαστο πουλάρι ξανασαίνει αν κι είναι φορτωμένο τραβώντας όμορφα άρματα, κι ο ανδρείος ηνίοχος χάμω πηδώντας απ’ τον δίφρο πάει πεζός. Και τότε τα πουλάρια κείνα τα οχήματα με θόρυβο τα σέρνουν απ’ την ηνιόχηση αφημένα. Κι αν συντριφτούνε τ’ άρματα στο άλσος το πυκνόδεντρο περιποιούνται τ’ άλογα και τ’ άρματα ακουμπώντας τα τ’ αφήνουν. Γιατί απ’ τα πρώτα χρόνια έτσι ήταν το όσιο έθιμο. Αυτού στον άνακτα [ενν. Ποσειδώνα] προσεύχονται και του θεού μερίδιο μένει η δίφρος».)

Το απόσπασμα αυτό αναλύθηκε ήδη από τον 17ο αιώνα από πολλούς μελετητές, που έδωσαν ποικίλες ερμηνείες. Οι πρώτοι ερμηνευτές (σημ. 24) υπερασπίστηκαν τον θρησκευτικό του χαρακτήρα με διάφορες, όμως, παραλλαγές, αν και οι περισσότεροι κατανόησαν το περίεργο αυτό έθιμο ως μια λειτουργία της μαντικής: «Το έθιμο με αρματηλάτες αποσκοπούσε στο να φέρει καλούς οιωνούς». Οι νεότεροι μελετητές (σημ. 25) προσπάθησαν να απομυθοποιήσουν τους στίχους, κατανοώντας το περιεχόμενό τους ως ένα τελετουργικό ή ως μια λατρευτική πράξη προς τη θεότητα. Ωστόσο, παρά την πληθώρα των αναλύσεων του επίμαχου αυτού αποσπάσματος, δεν έχει δοθεί μέχρι σήμερα μια πειστική απάντηση για την κατανόηση των προθέσεων του ποιητή.

Ο Γερμανός αρχαιολόγος και κλασικιστής Karl August Böttiger, τις εκτιμήσεις του οποίου έχουν ακολουθήσει αρκετοί μεταγενέστεροι, υπογραμμίζει στις σημειώσεις του, που δημοσιεύθηκαν το 1801 σε τόμο, ότι το ασύνηθες αυτό έθιμο με το αγώνισμα του άρματος εισήχθη πιθανότατα από την Αίγυπτο. Η συγκεκριμένη αναφορά του έχει ως εξής:

«Οι Έλληνες έλαβαν το άλογο πρώτα από την Αφρική με τη λατρεία του Λίβυου Ποσειδώνα, και δαμάζοντάς το το έζεψαν σε άρμα. Σε ανάμνηση αυτού του αγαθοεργούς εθίμου που ήλθε μέσω θαλάσσης, καθιερώθηκε στην Ογχηστό της Βοιωτίας το αγώνισμα του άρματος προς τιμήν του θεού, για να τους φέρει καλούς οιωνούς. Για τον λόγο αυτό, πραγματοποιούνταν ετήσιοι εορτασμοί με νεαρά άλογα που για πρώτη φορά δένονταν σε άρμα και τα ωθούσαν σε καλπασμό. Μόλις αυτά βρίσκονταν σε πλήρη κίνηση, ο ηνίοχος πήδαγε κάτω και άφηνε το ζώο να τρέξει μόνο του, ενώ ο ίδιος ακολουθούσε από πίσω. Η πορεία του αλόγου αποτελούσε ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, γιατί σε περίπτωση που το πουλάρι έμπαινε στο ιερό άλσος, αυτό θεωρούνταν καλός οιωνός και δεχόταν την ευλογία του Ποσειδώνα, ενώ το άρμα τοποθετούνταν δίπλα στο ιερό και παρέμενε εκεί μέχρι την επόμενη γιορτή» (σημ. 26).

Ο C.D. Ilgen, από τους πρώτους σχολιαστές του Ομηρικού Ύμνου (1796), σημειώνει (σημ. 27) ότι το έθιμο της Ογχηστού αφορούσε σε αγώνες με αρματηλάτες και ότι η είσοδος των ζώων στο ιερό άλσος μπορεί να ερμηνευτεί (σημ. 28) με το φαινόμενο του «Ταράξιππου» που αναφέρεται στον Παυσανία (σημ. 29), όπου νεαρά άλογα δεμένα για πρώτη φορά σε άρματα, περνώντας από το βαθύ ανάγλυφο του λόφου της Ογχηστού, όταν τρόμαζαν και εισέρχονταν στο ιερό αλσύλλιο, ο ηνίοχος πηδούσε κάτω για να αποφύγει τον τραυματισμό και στη συνέχεια πήγαινε στο ναό για προσκύνημα.

Επίσης, στο Conversations-Lexicon (1825) διαβάζουμε (σημ. 30) για την «τέχνη της ιππασίας» (Reitkunst) που αναπτύχθηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις της Ογχηστού προς τιμήν του προστάτη των ίππων Ποσειδώνα. Υπογραμμίζεται, επίσης, ότι το πρώτο πουλάρι που ζεύτηκε σε άρμα το έφεραν οι Φοίνικες, οι εξαίρετοι αυτοί έμποροι και θαλασσοπόροι της Μυκηναϊκής εποχής, από τη Λιβύη (=Αφρική), πατρίδα της καλύτερης τροφής, των δημητριακών.

Νεότεροι ερευνητές αναλύουν τους παραπάνω δέκα στίχους του Ύμνου δίνοντας τις δικές τους ερμηνείες. Η Teffeteller συνδέει (σημ. 31) τις αρματοδρομίες στην Ογχηστό με την ιππική δεξιοτεχνία και τη χρήση του πολεμικού άρματος, μια πρακτική που απορρέει από τα μυκηναϊκά χρόνια. Ο κατεξοχήν μυκηναϊκός θεός Ποσειδώνας, σημειώνει, αποτελεί την πηγή έμπνευσης για τον ποιητή του Ύμνου, ενώ το συγκεκριμένο τελετουργικό αποτελεί εξέλιξη της μυκηναϊκής λατρείας.

Κατά τον αρχαιολόγο Albert Schachter, γνωστό για τις μελέτες του σχετικά με τη Βοιωτία, ο ρηματικός τύπος των στ. 235 και 236 και ο πληθυντικός των 233-236 δείχνουν με σαφήνεια ότι πρόκειται εδώ όχι για ένα άλογο, αλλά για δύο άλογα σε άρμα, πρακτική που χρονολογείται από τη Μυκηναϊκή περίοδο (σημ. 32).

Επίσης, ο Georges Roux (σημ. 33) υπογραμμίζει ότι στην Ογχηστό πραγματοποιούνταν ένα έθιμο προς τιμή του θεού των αλόγων, σύμφωνα με το οποίο τα νεαρά άλογα περνούν την πρώτη δοκιμασία τους στον ιερό χώρο πριν λάβουν μέρος σε ιπποδρομίες. Η δοκιμασία που πραγματοποιούνταν στο ιερό του θεού που προστατεύει τα άλογα, του Ποσειδώνα Ιππίου, και του Ταραξίππου που μπορεί να εμβάλλει πανικό ήταν η πιο κατάλληλη.

Τέλος, ο Franciszek Sokolowski (σημ. 34) ισχυρίζεται ότι εδώ πρόκειται στην πραγματικότητα για την περιγραφή ενός τελετουργικού που στηριζόταν σε έναν ιερό κανόνα σχετικά με το πώς θα μπορούσε κανείς να περάσει από τον ιερό περίβολο. Αυτός ο κανόνας απαιτούσε χαμηλότερα άρματα για εκείνους τους ταξιδιώτες που ήθελαν να επισκεφθούν το Ποσειδώνιο της Ογχηστού. Οι ηνίοχοι, κατά την άποψή του, μόλις πλησίαζαν στην είσοδο του ιερού χώρου, πηδούσαν κάτω από το άρμα και προχωρούσαν πεζή. Επίσης, κατά τον Sokolowski, δεν είναι δυνατόν τα άλογα να αφήνονταν ελεύθερα να καλπάζουν όπου ήθελαν.

Συμπερασματικά, θα μπορούσε να υπογραμμιστεί ότι, παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις των αναλυτών, ο ποιητής επιχειρεί μέσα από τον Ύμνο, αφενός να μεταφέρει εικόνες λατρείας που προέρχονται από παλαιότερες εποχές, και αφετέρου να συνδεθεί κατά κάποιον τρόπο με το θεό και να εναρμονίσει το θρησκευτικό αίσθημα με την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο χώρος τέλεσης των αγώνων του άρματος

Η αναφορά του Πινδάρου σχετικά με τους ιππικούς αγώνες που λάμβαναν χώρα στις «Ογχήστιες ακρολιμνιές» (σημ. 35) προς τιμήν «του Κοσμοσείστη Ποσειδώνα που κατοικεί στην Ογχηστό…» (σημ. 36), μας προϊδεάζει για το χώρο, όπου τελούνταν οι αγώνες αυτοί, στο βαθμό που το στενό μεταξύ της Κωπαΐδας και του Ελικώνα, όπου ήταν κτισμένες οι πόλεις Ογχηστός και Αλίαρτος, αποτελούσε και το μοναδικό πέρασμα προς το ιερό.

Επίσης, στην ωδή 94b του Πινδάρου, βρίσκεται ένα εξαιρετικό ιστορικό, όπου Θηβαίοι υμνούν τις ηρωικές πράξεις των προγόνων τους με τις νίκες των γοργοπόδαρων αλόγων στα δύο φημισμένα ιερά της Βοιωτίας, στο ιερό της αμφικτιονίας της Ογχηστού και της Αθηνάς Ιτωνίας: «τίμαθεν γρ τ πάλαι τ νν τ´ μφικτιόνεσσιν ππων τ’ κυπόδων πο [λυ-νώτοις π νίκαις, ας ν ϊόνεσσιν γχη[στο κλυ]τ ς, τας δ ναν τωνίας…».

Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι η Αθηνά Ιτωνία στην Κορώνεια ήταν προστάτιδα θεά των Βοιωτών, όπου τελούνταν τα Παμβοιώτια που διοργάνωνε το Κοινό των Βοιωτών. Ιερό, όμως, της Ιτωνίας Αθηνάς υπήρχε και στην ακρόπολη της αρχαίας Αλιάρτου, το οποίο έφερε στο φως ο Άγγλος αρχαιολόγος R.P. Austin (σημ. 37). Το ιερό αυτό χρονολογήθηκε στον 6ο αι. π.Χ. και ήταν κτισμένο σε θεμέλια παλαιότερου ναού. Η αναφορά του Πινδάρου ότι οι αγώνες αυτοί γίνονταν στις «ογχήστιες ακρολιμνιές», στις νοτιοανατολικές δηλαδή όχθες της Κωπαΐδας, που αποτελούσαν τμήμα της Αλιαρτίας χώρας, συνηγορεί υπέρ του αρχαίου δρόμου που συμπίπτει περίπου με τη σημερινή οδό Θήβας-Λιβαδειάς.

Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα με τη μεγάλη κυκλική κατασκευή που αποκαλύφθηκαν στο χώρο αυτό της αγοράς, όπως τονίστηκε πιο πάνω, ενισχύουν ακόμα περισσότερο τη θέση, στην οποία προετοιμάζονταν οι αγώνες του άρματος με κατάληξη στο ιερό άλσος.

Οι αγώνες στο Ποσειδώνιο της Ογχηστού κατά την Ελληνιστική εποχή

Μετά τη μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.) και την επικράτηση των Μακεδόνων στην περιοχή, ο Φίλιππος μετέφερε το πολιτικό και θρησκευτικό κέντρο των Βοιωτών στην Ογχηστό, όπως πιστοποιείται από καταλόγους εφήβων, όπου αναφέρεται το αξίωμα «ρχων γχηστο» (σημ. 38), και στους καταλόγους στρατευσίμων το αξίωμα «ρχων Βοιωτός», απ’ όπου συνάγεται ότι πρόκειται για κάποιο ομοσπονδιακό αξίωμα, όχι της Αμφικτιονίας, αλλά του Κοινού των Βοιωτών (σημ. 39). Το 335 π.Χ. με την καταστροφή της Θήβας φαίνεται να αναβαθμίζεται και ο ρόλος του ιερού της Ογχηστού.

Στην ακρόπολη της αρχαίας Αλιάρτου βρέθηκε το 1966 προξενικό ψήφισμα Ελληνιστικής περιόδου για πρόσκληση σε ιππικούς αγώνες προς τιμή είτε της Ιτωνίας Αθηνάς της Αλιάρτου (SEG XXV 556) (σημ. 40), είτε του Απόλλωνα Πτώου της Ακραιφίας (SEG XXXII 456 – IG VI 380) (σημ. 41), το οποίο εντάσσεται στο πλαίσιο των κοινών θρησκευτικών εορτών που θέσπισαν οι Βοιωτοί, για να υπογραμμίσουν την ενότητά τους. Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές ερμηνείες που δόθηκαν στην παραπάνω επιγραφή, το ψήφισμα φανερώνει όχι μόνο το μέγεθος της επιρροής που είχαν θέματα κοινής λατρείας στις διαπολιτειακές σχέσεις, αλλά και το επίπεδο των διπλωματικών σχέσεων που είχαν αναπτύξει οι όμορες πόλεις της Κωπαΐδας σε θέματα λατρείας και τελετουργιών. Σε αγρούς, στο χώρο μεταξύ Αλιάρτου και Ογχηστού, έχουν βρεθεί αρκετές μαρμάρινες στήλες της Ελληνιστικής περιόδου με ανάγλυφες παραστάσεις ηνιόχων (σημ. 42), η μια από τις οποίες αφορά ενδεχομένως σε διαδικασία βράβευσης, εφόσον απεικονίζει νεαρό άλογο σε ανήσυχη στάση να οδηγείται από στολισμένη γυναίκα (εικ. 4).
 
Εικ. 4. Μαρμάρινη στήλη με ανάγλυφη παράσταση νεαρού αλόγου σε ανήσυχη στάση που οδηγείται από στολισμένη γυναίκα, επιγραφή μη διακριτική (σε προαύλιο οικίας στους Κήπους Αλιάρτου).

Ο ιππέας του Αρτεμισίου σε ανάμνηση του μύθου της ιππικής τέχνης

Το αξιοθαύμαστο μπρούντζινο σύμπλεγμα ενός αλόγου και του νεαρού αναβάτη με τα αφρικανικά χαρακτηριστικά, που ανασύρθηκε από τη θάλασσα του Αρτεμισίου και εκτίθεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών, εκτιμάται ότι είναι Ελληνιστικής περιόδου. Το ερώτημα, ωστόσο, σχετικά με την προέλευσή του δεν έχει ακόμα απαντηθεί. Ο Sean Hemingway υποστηρίζει (σημ. 43) ότι ο «Jockey of Artemision», όπως τον αποκαλεί, προέρχεται από το ίδιο ιερό, όπου υπήρχε και το μπρούντζινο άγαλμα του Ποσειδώνα, το οποίο αποτελούσε κατά πάσα πιθανότητα αφιέρωμα στον Ογχήστιο Ποσειδώνα, όπως υποστηρίχτηκε από πλειάδα επιστημόνων (σημ. 44). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το μπρούντζινο σύμπλεγμα του Αρτεμισίου βρισκόταν στο ίδιο πλοίο με το άγαλμα του Ποσειδώνα. Και τα δύο ανασύρθηκαν από το βυθό την ίδια περίπου περίοδο. Ιστορικά, φιλολογικά και ορισμένα αρχαιολογικά δεδομένα ενισχύουν την άποψη αυτή.

Συγκεκριμένα, οι Μακεδόνες, εκτός από τη μεταφορά του Κέντρου της Βοιωτικής Ομοσπονδίας στην Ογχηστό, φαίνεται να επένδυαν δυναμικά στις βοιωτικές πόλεις, όπως πιστοποιείται από την ανέγερση τειχών για την καλύτερη οχύρωσή τους (Πλαταιές, Αλίαρτος, Ορχομενός), τις προσπάθειες αποξήρανσης της Κωπαΐδας (σημ. 45) και την αποστολή δασκάλων για διδασκαλία στο γυμνάσιο της αρχαίας Αλιάρτου (IG VII 2849 και IG VII 2848). Το προσκύνημα Μακεδόνων στο ιερό της Ογχηστού γίνεται ιδιαίτερα αποκαλυπτικό με το χάλκινο νόμισμα που ήλθε στο φως κατά την πρόσφατη ανασκαφή στη θέση Α, που προαναφέραμε. Επίσης, η Αλίαρτος, στην επικράτεια της οποίας ανήκε η Ογχηστός (σημ. 46), είχε ακολουθήσει μια πιστή φιλομακεδονική πολιτική και αντιστάθηκε σθεναρά στους Ρωμαίους κατακτητές κατά την έναρξη του Τρίτου Μακεδονικού Πολέμου, με αποτέλεσμα να καταστραφεί ολοσχερώς (171 π.Χ.), όπως και η Ογχηστός, ενώ «έργα τέχνης, αγάλματα, πίνακες ζωγραφικής και ό,τι άλλο πολύτιμο υπήρχε στην πόλη» μεταφέρθηκαν με πλοία στην Ιταλία για να «πλουτίσουν οι αρχηγοί και οι επιτελείς των Ρωμαίων» (σημ. 47). Είναι πολύ πιθανό, επομένως, τα εν λόγω έργα που βρίσκονταν στο πλοίο των Ρωμαίων (σημ. 48) που βυθίστηκε από θαλασσοταραχή στον κόλπο της Εύβοιας να προέρχονται από το ιερό στο οποίο τελούνταν οι αγώνες «ν τ ορτ το γχηστίου Ποσειδνος» (σημ. 49).
 
Εικ. 5. Το θαυμαστό χάλκινο σύμπλεγμα του αλόγου με τον νεαρό Αφρικανό ιππέα (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών).

Σημαντική είναι, επίσης, και η μυθολογούμενη προέλευση του νεαρού αλόγου από την Αφρική με τη σχετική λατρεία του Ποσειδώνα, όπως προαναφέραμε, κάτι που θα μπορούσε να ερμηνεύσει τον νεαρό Αφρικανό ιππέα στο σύμπλεγμα του Αρτεμισίου (εικ. 5), στοιχείο που υπαινίσσεται, πιθανώς, και ο ποιητής του Ύμνου, όταν αναφέρει ότι το τελετουργικό στην Ογχηστό εξελίσσεται με τον «νεοδμ πλο» (πουλάρι). Αναμφίβολα, ο μύθος στους αρχαίους εμπεριείχε και στοιχεία πραγματικότητας και οι καλλιτέχνες εμπνέονταν συχνά από τη μυθολογία. Η γνώση που αποτυπώνεται στο Conversations-Lexicon (σημ. 50) ότι η τέχνη της ιππασίας αναπτύχθηκε στην Ογχηστό με νεαρά άλογα που έφεραν οι Φοίνικες στις πλούσιες σε χόρτο πεδιάδες της λίμνης Κωπαΐδας και ότι σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος γιορτάζονταν στο μεγάλο λατρευτικό κέντρο της Ογχηστού οι αγώνες του άρματος, δεν θα άφηνε ανεπηρέαστο το δημιουργό που φιλοτέχνησε τον «ιππέα του Αρτεμισίου», ο οποίος επέλεξε, προφανώς, νεαρό Αφρικανό αναβάτη ως σύμβολο της μυθικής προέλευσης της ιππικής τέχνης, δίνοντας παράλληλα έναν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα στο έργο αυτό, χαρακτηριστικό που διακρίνει τους καλλιτέχνες της Ελληνιστικής περιόδου.

Τέλος, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι αρχαιολογικά ευρήματα, και συγκεκριμένα τα σπάνια μεταλλικά αναθήματα (εξαρτήματα ιπποσκευών και άρματος) που ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια των ανασκαφών (σημ. 51), βεβαιώνουν τη στενή σχέση της λατρείας του Ποσειδώνα με αρματηλάτες. Ωστόσο, η εξελισσόμενη ανασκαφική έρευνα στην περιοχή είναι αυτή που ελπίζουμε πως θα δώσει πειστικές απαντήσεις για την πατρότητα των δύο μπρούντζινων έργων τέχνης που κοσμούν το Εθνικό μας Μουσείο.

Πάρις Βαρβαρούσης
Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Simpson / Lazenby 1970, σ. 153.
2. «Κλύμενον τν Μινυν βασιλέα λίθ βαλν Μενοικέως νίοχος, νομα Περιήρης, ν ᾿Ογχηστ Ποσειδνος τεμένει τιτρώσκει· δ κομισθες ες ᾿Ορχομενν μιθνς πισκήπτει τελευτν ᾿Εργίν τ παιδ κδικσαι τν θάνατον ατο» (Απολλόδωρος Βιβλιοθήκη Β 4,11).
3. «Κλύμενον μν ν τ ορτ το γχηστίου Ποσειδνος Θηβαίων φονεύουσιν νδρες ξ φορμς μικρς ς παν θυμο προαχθέντες» (Παυσανίας 9.37.1).
4. Kirsten 1939, Schachter 1986, σ. 211-14.
5. Mackil 2013, σ. 165. Βλ. γενικότερα για τον μυκηναϊκό Ποσειδώνα: Buck 1979, σ. 56, 60, 97. Palaima 2009, σ. 530. Visser 1997, σ. 83-85. Kühr 2006, σ. 289. Mylonopoulos 2013.
6. Buck 1979, σ. 60-1. Mackil 2013, σ. 164.
7. Kühr 2006, σ. 71.
8. Meyers Großes Konversations-Lexikon.
9. Βαρβαρούσης 2014.
10. «Την κατοίκησιν του χώρου της Ογχηστού εις παλαιότερους χρόνους έδειξεν η επί της έναντι του ιερού (προς Β.) κορυφής, ύπαρξις πλουσίας ΠΕ επιχώσεως» (Σπυρόπουλος1973, σ. 271).
11. Τουλούπα 1964, σ. 200.
12. Σπυρόπουλος 1973, σ. 269-271. Βλ. και ΑΔ 22 (1967), Β1, σ. 242 – ΑΑΑ 1971, σ. 379-381 - ΑΔ 29 (1973/74), B2, σ. 442 κ.εξ.
13. Χριστοπούλου 1995, σ. 429 και 433-435.
14. ΑΔ 29 (1973-74) Β2, σ. 442.
15. Bintliff και Snodgrass 1985, σ. 140.
16. Στην απόφαση του Υπουργείου (ΑΔΑ: ΒΛΩΜΓ-Ψ86) σημειώνεται ότι από πλευράς της Εφορείας Αρχαιοτήτων Βοιωτίας (πρώην Θ΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων) συνεργάτης του προγράμματος ορίστηκε η αρχαιολόγος Δ. Οικονόμου και υπεύθυνη για την υποβολή αναλυτικής ετήσιας αναφοράς η αρχαιολόγος Α. Παπαδάκη.
17. Πετράκος 2015, σ. 32-33.
18. Στις 18 Ιουλίου 2015 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας διοργάνωσε ημερίδα ενημέρωσης, σε συνεργασία με τον Δήμο Αλιάρτου–Θεσπιέων, όπου ο καθηγητής Ιωάννης Μυλωνόπουλος παρουσίασε σε σύντομη διάλεξη ορισμένα από τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της νέας ανασκαφής στο χώρο της αρχαίας Ογχηστού, που συνοδεύτηκε από επιλεκτικό φωτογραφικό υλικό για το κοινό και στη συνέχεια έγινε ξενάγηση στον αρχαιολογικό χώρο.
19. Συγκεκριμένα αναφέρεται: «Στη βόρεια προέκταση του τραπεζοειδούς σχήματος βρέθηκαν θραύσματα αγγείων με χαραγμένη συντετμημένη μορφή της λέξης hι(ερον), νομίσματα του 4ου-3ου αι. π.Χ. διάφορων τόπων, όπλα και μεταλλικά εξαρτήματα ιπποσκευών, πιθανώς σιδερένιοι οβελοί, στλεγγίδα και λυγισμένο σπαθί με χαραγμένο το γράμμα Η πιθανώς αρχή της λέξης hιερόν» (Πετράκος 2015, σ. 33).
20. Από την παρουσίαση του φωτογραφικού υλικού στη διάλεξη του καθηγητή Μυλωνόπουλου, 18.07.15 (βλ. σημ. 19).
21. Από τη δημόσια παρουσίαση του καθηγητή Ι. Μυλωνόπουλου που προαναφέραμε.
22. Χριστοπούλου 1995, σ. 435.
23. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Β 4,11.
24. Επιλογή: Böttiger 1836, Gemoll 1886, Peppmüller 1895, Sikes 1899, Allen / Sikes 1904, Altheim 1924, Bethe 1929, Jacoby 1933, Dornseiff 1935, Sikes / Halliday / Allen 1936, Drerup 1937, Deubner 1938.
25. Sokolowski 1960, Roux 1964, Schachter 1976, Teffeteller 2001.
26. Neue Bibliothek der schönen Wissenschaften und der freyen Künste, τόμ. 65, επεξεργασία από Christian Felix Weisse, 1801, σ. 52-53. Σε ανάλογη έκδοση του 1836 και επεξεργασία του Julius Sillig, 1836, υποστηρίζεται στη σελ. 326, ότι οι Φοίνικες εισήγαγαν στην Ογχηστό της Βοιωτίας πιθανότατα τις αρματοδρομίες που περιγράφονται στον ομηρικό ύμνο για τον Πύθιο Απόλλωνα.
27. Ilgen C.D., Hymni Homerici, 1796, σ. 285-9.
28. Στο ίδιο, σ. 287.
29. «παρεχομένου δ το πποδρόμου παρήκουσαν ς πλέον τν τέραν τν πλευρν, στιν π τς μείζονος πλευρς, οσης χώματος, κατ τν διέξοδον τν δι το χώματος τ τν ππων δεμα Ταράξιππος…» (Παυσανίας, 6.20.15).
30. Conversations-Lexicon, F.A. Brockhaus, 2 (1825), σ. 626.
31. Teffeteller 2001, σ. 159-166.
32. Ο Schachter σημειώνει, ωστόσο, ότι σε ένα ανάλογο βαβυλώνιο τελετουργικό θα μπορούσε ενδεχομένως το τελετουργικό αυτό να μη συνδέεται με στρατιωτικούς σκοπούς (Schachter 1976, σ. 102-114).
33. Roux 1964, σ. 1-22.
34. Sokolowski 1960, σ. 376-380.
35. Πίνδαρος, Ίσθμια IV 21, Ι 33 , και απόσπασμα 84, στ. 33-36.
36. Πίνδαρος, 4ος Ισθμιόνικος, Γ΄ 20.
37. «Excavations at Haliartos», BSA 32 (1931/32), σ. 180-212. Βλ. και Βαρβαρούσης 2010, σ. 143.
38. IG XII 9 912.5 (περίπου 308-04).
39. Επίσης, ο κατάλογος με ονόματα αρχόντων από τις Θεσπιές (Sherk 1990, σ. 249-288, 284), η συνθήκη Βοιωτών-Αιτωλών αρχές 3ου αι. π.Χ. (IG IX 12, 170) καθώς και το σύμφωνο ασφάλειας Βοιωτών-Φωκέων (Lolling 1878, 19-27), όπου ορίζεται, οι αρχές των δύο Ομοσπονδιών, «τ κοινά», και οι αρχές των πόλεων, «τ κατ πόλεις», να δίνουν κάθε χρόνο όρκο –οι Βοιωτοί στην Ογχηστό, οι Φωκείς στην Ελάτεια–, αποτελούν στοιχεία που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι κάθε πόλη έστελνε αντιπροσώπους στα όργανα της Ομοσπονδίας στην Ογχηστό.
40. Vatin 1968, σ. 616, 620.
41. Rigsby 1987, σ. 729-740. Lupu 2005, σ. 228, 231. Roesch 1982, σ. 203-255.
42. Δύο από τις στήλες αυτές βρίσκονται σε αυλές παλαιών οικιών που κατασκεύασαν οι Άγγλοι κατά την αποξήρανση της Κωπαΐδας και άλλες δύο μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Θηβών.
43. Hemingway 2004, σ. 143.
44. Νίκη Κοντράρου-Ρασσιά: «Ποσειδώνας και μάλιστα Βοιωτός είναι ο γυμνός χάλκινος θεός»: (http://www.enet.gr/?i=issue.el.home&date=27/05/2014&id=432561). Αγγελική Κώττη: «το χάλκινο γλυπτό, το οποίο έχει ανασυρθεί το 1926 από ναυάγιο στην Εύβοια, βρισκόταν στον ναό του Ποσειδώνα Ογχηστίου, στη Βοιωτία» (http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=64013476)
45. Στράβων, 9.2.18.
46. «γχηστόν θ’ ερόν Ποσιδήιον γλαν λσος. Κεται δ’ ν τ λιαρτίων χώρ» (Stephanus, Thesaurus Graecae Linguae, τόμος VI, col. 1725-1726). Βλ. και Στράβων (9, 26-33).
47. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», τ. Ε΄, σ. 111. Βλ. και Mommsen 1923, σ. 767 (κεφ. Χ, Τρίτος Μακεδονικός Πόλεμος).
48. Η πορεία του πλοίου από το ακρωτήριο του Αρτεμισίου προς την Ιταλία εκτιμάται ως η πιο πιθανή, στο βαθμό που την εποχή εκείνη υπήρχε ρωμαϊκός στόλος στο δυτικό Αιγαίο (Mommsen, History of Rome, τ. 2, 2008, σ. 358).
49. Παυσανίας 9.37.1.
50. Conversations-Lexicon, 2 (1825), σ. 626.
51. Πετράκος 2015, σ. 33 και Σπυρόπουλος 1973, πίν. 224.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Allen / Sikes 1904: Allen Τ.W. / Sikes. E.E., Commentary on the Homeric Hymns, Macmillan, London 1904.
Altheim 1924: Altheim Franz, «Die Entstehungsgeschichte des Homerischen Apollonhymnus», Hermes 59 (1924), σ. 430-450.
Austin 1931/32: Austin R.P., «Excavations at Haliartos», BSA 32 (1931/32), σ. 180-212.
Baltes 1981: Baltes M., «Die Kataloge im homerischen Apollonhymnus», Philologus 25 (1981), σ. 25-43.
Βαρβαρούσης 2010: Βαρβαρούσης Π., Η αρχαία Αλίαρτος - Ιστορία και Πολιτισμός, εκδόσεις Παπαζήση, 2010, σ. 143.
Βαρβαρούσης 2014: Βαρβαρούσης Π., Ο Ογχήστιος Ποσειδώνας στο μονοπάτι των θεοπρόπων», Archaeology and Arts (http://www.archaiologia.gr, 26.05.2014).
Bethe 1929: Bethe E., «Der homerische Apollonhymnos und das Prooimion», Berichte über die Verhandlung der Sächsischen Akademie der Wissenschaften 81 (1929), σ. 1-40.
Bintliff / Snodgrass 1985: Bintliff J.L. / Snodgrass A.M., The Cambridge/Bradford Boeotian expedition: the first four years, 1985.
Böttiger 1836: Böttiger C.A. / Sillig Julius, Ideen zur Kunst-Mythologie: Jupiter, Juno und Neptunus, Amor und Psyche, 1836.
Buck 1979: Buck R.J., A history of Boeotia, University of Alberta Press, Edmonton, Alberta 1979.
Δακορώνια 1973-74: Δακορώνια Φ., ΑΔ 29 (1973-74) Β2, σ. 442.
Deubner 1938: Deubner L., «Der homerische Apollonhymnus», Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaft (1938), σ. 248-277.
Dornseiff 1935: Dornseiff F., Nochmals der homerische Apollonhymnos, Greifswalder Beiträge 8 (1935).
Drerup 1937: Drerup E., «Der homerische Apollonhymnus», Mnemosyne 5 (1937), σ. 81-134.
Jacoby 1933: Jacoby F., Der homerische Apollonhymnos, Berlin 1933.
Gemoll 1886: Gemoll A., Die Homerischen Hymnen, herausgegeben und erläutert, Teubner, Leipzig 1886.
Hemingway 2004: Hemingway S., The horse and jokey from Artemision. Α Bronze equestrian of the Hellenistic period, University of California Press, 2004.
Jeanmaire 1945: Jeanmaire H., «Le substantif ‘hosia’ et sa signification comme terme technique dans le vocabulaire religieux», REG 58 (1945), σ. 66-89.
Kirsten 1939: Kirsten E., Paulys Real-Enzyklopädie, λ. «Onchestos», 1939.
Kühr 2006: Kühr A., Als Kadmos nach Boiotien kam: Polis und Ethnos im Spiegel thebanischer Gründungsmythen, Franz Steiner Verlag, 2006.
Lolling 1878: Lolling H.G., «Ptoische Inschrift», Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Institutes in Athen, 1878, σ. 19-27.
Lupu 2005: Lupu E., Greek Sacred Law: A Collection of New Documents (NGSL), 2005.
Mackil 2013, Mackil E., Creating a Common Polity: Religion, Economy, and Politics in the Making of the Greek Koinon, University of California Press, 2013.
Meyers Großes Konversations-Lexikon, λ. «Ογχήστια».
Mommsen 1923: Mommsen Τ., Römische Geschichte, Berlin 1923 [Mommsen 2008: Mommsen T., The History of Rome (Κεφ. X, The Third Macedonian War), τόμ. 2, 2008].
Mylonopoulos 2013: Mylonopoulos I., Unearthing Poseidon, the Earth-Shaker: The Columbia-Greek Excavation at Boeotian Onchestos (Newsletter Fall 2013).
Palaima 2009: Palaima Th.G., Continuity from the Mycenaean Period in an Historical Boeotian Cult of Poseidon (and Erinys), Festschrift for Spyros Iakovidis, Ακαδημία Αθηνών, 2009, σ. 527-536.
Peppmüller 1895: Peppmüller R., Philologus 53(1895), σ. 257-260.
Πετράκος 2015: Πετράκος Β., «Ογχηστός 2014», Το Έργον της Αρχαιολογικής Εταιρείας κατά το 2014, Αθήναι 2015, σ. 32- 33.
Rigsby 1987: Rigsby K.J., «Decree of Haliartus on Cult», The American Journal of Philology 108, 4 (Winter, 1987), σ. 729-740.
Roesch 1982: Roesch P., Études béotiennes, Paris 1982, σ. 203-255.
Roux 1964: Roux G., Sur deux passages de l'Hymne homérique à Apollon, Revue des études grecques (REG) 77 (1964), σ. 1-22.
Schachter 1976: Schachter A., «Homeric Hymn to Apollo, lines 231-238, The Onchestus Episode: Another Interpretation», Bulletin of the Institute of Classical Studies, τόμ. 23, 1 (1976), σ. 102-114.
Schachter 1986: Schachter A., Cults of Boiotia: Acheloos to Hera, University of London, Institute of Classical Studies, 1986.
Sherk 1990: Sherk R., The Eponymous Officials of Greek Cities, ZPE (Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik) 83 (1990), σ. 249-288.
Sikes 1899: Sikes E.E., «The Custom at Onchestus», JHS 19, 1899.
Sikes / Halliday / Allen 1936: Sikes E.E. / Halliday W.R. / Allen, Th.W., The Homeric Hymns, Oxford University Press, 1963 (1936).
Simpson / Lazenby 1970: Simpson R.H. / Lazenby J.F., The catalogue of the ships in Homer's Iliad, Clarendon P., 1970.
Sokolowski 1960: Sokolowski F., «On the Episode of Onchestus in the Homeric Hymn to Apollo», Transactions and Proceedings of the American Philological Association 91 (1960), σ. 376-380.
Σπυρόπουλος 1973: Σπυρόπουλος Θ., «Ογχηστός – Ποσειδώνιον», AΔ 28 (1973), Β1, σ. 269-271.
Teffeteller 2001: Teffeteller A., «The Chariot Rite at Onchestos: Homeric Hymn to Apollo 229-38», The Journal of Hellenic Studies 121(2001), σ. 159-166.
Τουλούπα 1964: Τουλούπα Ε., «Στενή (Ογχηστός)», ΑΔ 19 (1964), Β1, σ. 200-1, πίν. 237.
Χριστοπούλου 1995: Χριστοπούλου Α., «Ειδήσεις από τη Στενή Μαυροματίου», Επετηρίς της Εταιρείας Βοιωτικών Μελετών, 1995, σ. 429-445.
Vatin 1968: Vatin C., «Un décret d'Haliarte», BCH 92 (1968), σ. 616, 620.
Visser 1997: Visser E., Homers Katalog der Schiffe, Teubner, Leipzig 1997.
Weisse 1801: Weisse C.F., Neue Bibliothek der schönen Wissenschaften und der freyen Künste, Bd. 65, 1801.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...