ΠΡΟΣΩΠΑ

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΤΥΜΒΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΓΕΡ. ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΥ ΑΡΘΡΑ-ΔΟΚΙΜΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗ ΔΥΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ. ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 12ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 13ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 14ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ ΘΕΑΤΡΟ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΛΟΓΟΤΡΟΠΙΟ ΜΟΥΣΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ-ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΜΥΘΟΙ & ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ Ο ΚΥΝΙΚΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟ 1821 ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΜΑΧΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΙ ΠΟΙΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΗΡΩΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥ 1821 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΤΕΧΝΕΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΕΧΝΗ-ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΤΕΧΝΗ-ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΦΩΤΟΘΗΚΗ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ-ΤΕΧΝΙΚΕΣ

Παρασκευή, 8 Σεπτεμβρίου 2017

Οι τιποτένιοι Αλέξιοι* και ο ελεήμων αυτοκράτορας του Βυζαντίου

Siege of Constantinople: Jacopo Tintoretto – Doges’ Palace, Venice
Λες και η μοίρα θεωρεί πως είναι υποχρέωση της να συνομολογεί μια επικείμενη καταστροφή∙ συμβαίνει σχεδόν πάντα τις πιο κρίσιμες στιγμές να τοποθετεί τους πιο άθλιους τύπους ανθρώπων στις πιο καίριες θέσεις.

Ακριβώς τέτοια είναι η περίπτωση των τελευταίων δέκα ετών, από το 1195 έως το 1204 μ.Χ. πριν τα σταυροφορικά στρατεύματα καταλύσουν με ανεπανόρθωτα αποτελέσματα την σχεδόν χιλιόχρονη κυριαρχία της ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Βυζάντιο). Η τύχη ήθελε να διαχειριστούν την επιβαρυμένη πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά αυτοκρατορία και να την ωθήσουν σε ακόμα χειρότερα επίπεδα τρείς αυτοκράτορες με το ίδιο όνομα: ο Αλέξιος Γ’, ο Αλέξιος Άγγελος Δ’ και ο Αλέξιος Ε’ Δούκας Μούρτζουφλος. Το χαρακτηριστικό κοινό γνώρισμα και των τριών αυτοκρατόρων δεν ήταν μόνο το μικρό τους όνομα. Όλοι τους άνηκαν στην ίδια οικογένεια της δυναστείας των Αγγέλων και με την σειρά που τους αναφέρουμε ήταν θείος, ανιψιός και γαμπρός του θείου, και όλοι τους αποτελούσαν, όπως τους περιγράφει ο Georg Ostrogorsky, «τιποτένιες προσωπικότητες». Συμπεριφέρθηκαν στην βυζαντινή αυτοκρατορία σαν να ήταν η προσωπική τους ιδιοκτησία, κάτι που αντίθετα με τα όσα φαντάζεται ο σύγχρονος άνθρωπος δεν απηχούσε σε καμία περίπτωση το στέμμα του αυτοκράτορα, αξίωμα το οποίο ανταποκρινότανε περισσότερο σε ένα Servus Cristo, προστάτη της Εκκλησίας και των χριστιανών της οικουμένης, παρά σε έναν ανατολίτη δυνάστη.

Οι τιποτένιοι

Στα χρόνια των τριών Αλέξιων διαλύθηκε κάθε διοικητική και στρατιωτική οργάνωση στην οποία επάνω βασιζότανε η επιβίωση του βυζαντινού «κράτους», το οποίο, παρά τα εισαγωγικά που του βάζουμε, ήταν πράγματι σε μεγάλο βαθμό ένας διοικητικός οργανισμός υψηλού επιπέδου που τα νεωτερικά ευρωπαϊκά κράτη θα έφταναν στο ύψος του μόνο μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους και μόνο αφού είχε εμπεδωθεί με τα όπλα βαθιά μέσα στην συνείδηση των ευρωπαϊκών λαών η ανάγκη του ενιαίου κράτους. Κάτω από τους τιποτένιους αυτούς ανθρώπους οι βυζαντινοί της επαρχίας λιμοκτονούσαν από το άχθος των φόρων και την εξαχρείωση που τους επέβαλαν οι εφοριακοί της εποχής. Τα έξοδα για τις εθιμοτυπικές εκδηλώσεις, τις πρεσβείες στα ξένα βασίλεια και τη διατήρηση της λαμπρότητας της αυλής απομυζούσαν ακόμα περισσότερο την εσωτερική δύναμη της αυτοκρατορίας. Οι πηγές αναφέρουν πως άνοιξαν ακόμα και τους τάφους των προηγούμενων αυτοκρατόρων και αφαίρεσαν τα κοσμήματα και τους θησαυρούς τους για να καλύψουν την πολυέξοδη πολυτέλεια τους, δίνοντας το παράδειγμα για το πλιάτσικο που θα ακολουθούσε το 1204. Οι Άγγελοι αδιάφοροι και ανίκανοι για μια μακροπρόθεσμη και βαθύμετρη πολιτική ενδώσανε στις πιέσεις των Δυνατών γαιοκτημόνων απαλλάσσοντας τους από κάθε φορολογική υποχρέωση και μετακύλησαν την συντήρηση της αυτοκρατορίας επάνω στον βυζαντινό πληθυσμό, κυρίως στην τάξη των ελεύθερων γεωργών που αποτελούσαν και την πιο δυσβάστακτη φορολογούμενη κατηγορία. Ήταν κοινό φαινόμενο των ζοφερών εκείνων εποχών, όπως και στην εποχή του Σόλωνα, οι ελεύθεροι γεωργοί να χαρίζουν την γη τους στον πιο γειτονικό γαιοκτήμονα και να του προσφέρουν τους εαυτούς τους ως δουλοπάροικους απλά και μόνο για να εξασφαλίσουν σταθερή τροφή, προστασία και κυρίως για να απαλλαγούν από τις φορολογικές υποχρεώσεις. Ο στρατός με την διάλυση των θεσμών των Θεμάτων και των κοινοτήτων των γεωργών-στρατιωτών ήταν σε κατάσταση κατάρρευσης. Τίποτα πραγματικά δεν θα εμπόδιζε τον οποιοδήποτε τολμηρό να οδηγήσει τον στρατό του κατά της βασιλευούσης και είναι ανοησία που κατηγορούνε οι σύγχρονοι βυζαντινολάτρες τους Λατίνους για την άλωση του 1204.

Η εξιστόρηση των γεγονότων που ακολούθησε είναι χαρακτηριστικά τυπικά βυζαντινή. Ο Αλέξιος ο Γ’ (ο θείος) αφού τύφλωσε τον προηγούμενο αυτοκράτορα, που ήταν και ο αδερφός του, και σφετερίστηκε τον θρόνο του έκανε την κύρια καταστροφική δουλειά στην βυζαντινή διοίκηση. Ο Αλέξιος ο Δ’ (ο ανιψιός) ήταν αυτός που σύναψε το μνημόνιο, την συμφωνία δηλαδή, με τους Βενετούς, και τον περίφημο της Δόγη Δάνδολο, και τους σταυροφόρους να τον κάνουνε αυτοκράτορα τάζοντας τους αμοιβές τις οποίες δεν είχε ούτε τα μέσα ούτε και το αντίκρισμα να υλοποιήσει. Άλλωστε πριν πάρει τον θρόνο (1203) ο άθλιος θείος του (Αλέξιος ο Γ’) δραπέτευσε από την Κωνσταντινούπολη παίρνοντας μαζί του όλους τους βασιλικούς θησαυρούς και τα κοσμήματα του στέμματος. Χωρίς να μπορέσει να εκπληρώσει τις οικονομικές αμοιβές που είχε υποσχεθεί στα λατινικά στρατεύματα ο νέος αυτοκράτορας μετά από εξέγερση που ξέσπασε στην Κωνσταντινούπολη τον Ιανουάριο του 1204 έχασε όχι μόνο τον θρόνο αλλά και την ζωή του. Ο Αλέξιος Ε’ ο Μούρτζουφλος (γαμπρός του θείου) βασίλεψε μόνο για τρεις μήνες και δεν πρόλαβε να δείξει όλη την έκταση της προσωπικότητας του όπως πρόλαβαν οι συνονόματοι του και ήταν στην κυριολεξία αυτός που έμεινε με τον «μουτζούρη» καθώς οι σταυροφόροι τον γκρέμισαν από μια αψίδα τρείς μήνες αργότερα.

Ο ελεήμων

Στον αντίποδα των παραπάνω στέκεται ο Ιωάννης Βατάτζης ο οποίος διετέλεσε αυτοκράτορας της Νίκαιας (1221-1254), δηλαδή του Βυζαντίου χωρίς την Κωνσταντινούπολη, και στου οποίου το διοικητικό και πολιτικό έργο οφείλει το Βυζάντιο την αναστήλωση του. Αυτό που έχει για εμάς ζωηρό ενδιαφέρον είναι πως Ο Βατάτζης ήταν ένας πραγματικά αντισυμβατικός αυτοκράτορας, μια αποδεδειγμένα από όλες τις πηγές καλόψυχη, ευλαβή, ταπεινή προσωπικότητα. Ξεχώρισε μέσα σε μια πραγματικά ζοφερή εποχή ως ένας από τους πιο σημαντικούς ηγεμόνες του Βυζαντίου και κατέχει ξεχωριστή θέση στην παγκόσμια ιστορία. Εξαιτίας του τεράστιου ενδιαφέροντος που έδειξε για τους στερημένους υπηκόους του και χάρη στο μεγάλο μεταρρυθμιστικό και φιλανθρωπικό του πρόγραμμα η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν δίστασε, μόλις 50 χρόνια μετά τον θάνατο του, να τον αναγνωρίσει Άγιο με την ονομασία Ιωάννης ο Ελεήμονας. Στο Διδυμότειχο υπάρχει μάλιστα με το όνομα του μια όμορφη ξύλινη εκκλησία όπου η μνήμη του εορτάζεται εκεί κάθε 4η Νοεμβρίου. 


Η αγιοποίηση του Βατάτζη Ιωάννη δεν ήταν ένα τυπικό γεγονός, ο αυτοκράτορας αυτός δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο πρόσωπο στην κατηγορία των βυζαντινών αυτοκρατόρων∙ που η Ορθόδοξη Εκκλησιά δεν είχε πρόβλημα να αγιοποιήσει ακόμη και αν πρόκειται αποδεδειγμένα για καθάρματα (Θεοδόσιος,  Ιουστινιανός Β’ ο Ρινότμητος κ.α.). Σε σχέση με τους ομότιτλους του ο Ιωάννης Βατάτζης μπορεί να συγκριθεί μόνο με τον σύγχρονο μας απλοϊκό αλλά υπεραγαπητό πρόεδρο της Ουρουγουάης Χοσέ Μουχίκα. Έτσι πέρα από τα στρατιωτικά και πολιτικά του επιτεύγματα (διπλασίασε την αυτοκρατορία της Νίκαιας στα εδάφη ολόκληρης της σημερινής Τουρκίας και της βορείου Ελλάδος αφήνοντας από έξω μόνο την Κωνσταντινούπολη) προς μίμηση και θαυμασμό είναι αυτά που είχαν να κάνουν με την κοινωνική φιλοσοφία και πρακτική που ακολούθησε. Κατάλαβε πολύ γρήγορα πως η δύναμη της αυτοκρατορίας του δεν ήταν η αναζήτηση συμμαχιών με άλλα βασίλεια και έστρεψε πολύ γρήγορα την πλάτη του στις διαπραγματεύσεις με τον Πάπα. Αντίθετα έδωσε έμφαση στους ανθρώπους της αυτοκρατορίας παροτρύνοντας τους σε μια στωική, εγκρατή ζωή της οποίας ο ίδιος ήταν πάντα το πρώτο παράδειγμα. 

Καταπολέμησε την κακοδιοίκηση και την διαφθορά που του είχε κληρονομήσει η δυναστεία των Αγγέλων. Με την στήριξη της συζύγου του Ειρήνης Λάσκαρης, μιας μεγαλόκαρδης γυναίκας, κοίταξε να απαλύνει την ένδεια και τα βάρη των φτωχών τάξεων του πληθυσμού ιδρύοντας νοσοκομεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα. Στήριξε τον αγροτικό πληθυσμό και ιδιαίτερα τους γεωργούς-στρατιώτες επιστρέφοντας τους τα κοινοτικά προνόμια. Ο Ostrogofky κάνει ιδιαίτερη μνεία στα οικονομικά μέτρα του, ο ίδιος λέει πως η αυτοκρατορία της Νίκαιας γνώρισε ανεπανάληπτη οικονομική ευμάρεια. Ιδιαίτερα ο Βατατζής έδωσε προσοχή στην ανόρθωση της αγροτικής οικονομίας και της κτηνοτροφίας δίνοντας μάλιστα πάλι αυτός πρώτος το παράδειγμα. Τα προσωπικά του κτήματα αποτέλεσαν πρότυπο συνετής οικιακής οικονομίας και με τον τρόπο αυτό ο Βατάτζης ήθελε να δείξει στους βυζαντινούς τα οφέλη που απέφερε η επιμελής διαχείριση της γεωργίας, της αμπελοκομίας και της κτηνοτροφίας. Με τα πρώτα έσοδα που απέκτησε ο ίδιος από την πώληση των αυγών των κτημάτων του δώρισε στην σύζυγο του ένα διάδημα από μαργαριτάρια και πολύτιμους λίθους. Ο ίδιος δήλωνε πολύ περήφανος για αυτό το «ωάτον» στέμμα, το στέμμα των αυγών όπως το αποκαλούσε, και που για τον ίδιο ενσάρκωνε την φιλοσοφία του κοινωνικού του προγράμματος. Βασικός στόχος της οικονομικής του πολιτικής ήταν να καταστήσει την χώρα οικονομικά αυτάρκη. Αντιτάχθηκε στις εισαγωγές πολυτελών ειδών και επιχείρησε να προστατεύσει την αυτοκρατορία από το μονοπώλιο των ιταλικών πόλεων. Πρόκρινε την αυτάρκεια και την λιτή ζωή απαγορεύοντας με αυστηρότητα τους υπηκόους του να αγοράζουν είδη πολυτελείας από το εξωτερικό. Ο ίδιος αναφέρεται πως διέτασσε ότι θα έπρεπε να αρκεσθούν σε ό,τι παράγει το ρωμαϊκό έδαφος και ό,τι δημιουργούν τα ρωμαϊκά χέρια (!).

Υπέρπυρον του Ιωάννη Βατάτζη 
Ο Ιωάννης Βατάτζης γύρισε την πλάτη του σε ότι θεωρούταν έως τότε «πολιτικός ρεαλισμός» και για τα 32 χρόνια της ηγεμονίας του κατάφερε στην κυριολεξία να αναστήσει το πτώμα της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Εκεί που άλλοι διέλυσαν μια από τις πιο δυνατές και πλούσιες διοικητικές μηχανές, αυτός με μοναδικά του όπλα την αμεσότητα και μια πραγματικά αντισυμβατική προσωπικότητα κέρδισε με το παράδειγμα και το έργο του τις καρδιές όχι μόνο των σύγχρονων του αλλά και τις δικές μας. Τα τελευταία χρόνια υπέφερε από κρίσεις επιληψίας πέθανε με κάθε πληρότητα ζωής και θάφτηκε στην Μαγνησία της Μικράς Ασίας σε μια εκκλησία που αγαπούσε ιδιαίτερα και την οποία είχε χτίσει ο ίδιος. Ως ηγεμόνας έκανε οτιδήποτε μπορούσε να αξιοποιήσει το κυριαρχικό του δικαίωμα για το γενικό καλό. Ως ιστορικό πρόσωπο μας εμπνέει να μην φοβόμαστε ακόμα και τις πιο απελπισμένες καταστάσεις και να στρεφόμαστε στις δικές μας δυνάμεις για να ανταπεξέλθουμε. Η φυσιογνωμία του αποτελεί αδιαμφισβήτητα μια διαχρονική αξία.

* Οποιαδήποτε σύγκριση με τον σύγχρονο Αλέξη Α’ τον Συριζικό βαραίνει μόνο την δημιουργική φαντασία του αναγνώστη.

Αθανάσιος Γεωργιλάς

Ο Γεωργιλάς Αθανάσιος γεννήθηκε και ζεί στη Θεσσαλονίκη από το 1972.
Η στήλη άρθρων Τhe fairy cave under Penistone crags αναφέρεται στο Ponden Kirk στην κεντρική Αγγλία. Πρόκειται για μια αληθινή τοποθεσία όπου η Emily Brontë τοποθέτησε τον μυστικό τόπο συνάντησης των πρωταγωνιστών του Wuthering Heights. Το Penistone crags είναι ένας τόπος τόσο αληθινός όσο και μυθιστορηματικός, ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον θρύλο.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...