Ο Κρητικός ζωγράφος Πιτζαµάνος Δονάτος – Donatus Pitzamanos [1470/1485-1550]

 Πιτζαµάνος Δονάτος-The Nativity

Ο Δονάτος Πιτζαµάνος ήταν Κρητικός ζωγράφος που γεννήθηκε ανάμεσα στα 1470 και 1485. Υπήρξε αδελφός του επίσης ζωγράφου Άγγελου Πιτζαμάνου και όπως εκείνος εργάστηκε και διέπρεψε στην Ιταλία κατά την εποχή της Αναγέννησης.

Ο ζωγράφος Ιωάννης Απακάς – Ioannis Apakas (τέλη 16ου-αρχές 17ου αι.)

Ιερωμένος και ζωγράφος από την Κρήτη. Επηρεάστηκε από παλαιότερους ζωγράφους της Κρητικής Σχολής, όπως οι Ρίτζοι, ο Κλόντζας και ο Μιχαήλ Δαμασκηνός. Σώζονται αρκετές ενυπόγραφες εικόνες του. Η σημαντικότερη είναι η «Αποκαθήλωση» στη Μονή της Μεγίστης Λαύρας.

Ο Έλληνας ζωγράφος Μάρκος Βασαΐτης – Markos Vasaitis [1470-1530]

Βασαΐτης Μάρκος-Επιτάφιος Θρήνος, 1527

Zωγράφος, ελληνικής καταγωγής που έζησε στην Ιταλία. Την ελληνικότητα της καταγωγής του βεβαιώνει και ο Γκ. Βαζάρι. Έζησε στη Βενετία, όπου είχαν καταφύγει οι γονείς του μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους.

Ο ζωγράφος Ευστάθιος Ιακώβου - Ιερέας και πρωτονοτάριος Άρτας, (16ος αιώνας)

Επιμέλεια Γερ. Γ. Γερολυμάτος

Κατά τη διάρκεια του 16^ου αιώνα εμφανίζονται μεμονωμένοι ζωγράφοι στην Ήπειρο, με γνωστότερο τον Ευστάθιο Ιακώβου, πρωτονοτάριο Άρτας, ο οποίος ήκμασε ανάμεσα στα έτη 1536 και 1552, οπότε ζωγραφίζει και υπογράφει δύο τουλάχιστον από τα βεβαιωμένα και αποδιδόμενα σε αυτόν ζωγραφικά σύνολα. Τις τοιχογραφίες του 1536/7 στη μονή Μολυβδοσκέπαστης και το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στη μονή Μαυριώτισσας στην Καστοριά στα 1552.

Ο Ηπειρώτης ζωγράφος και μοναχός Νικηφόρος, (16ος αιώνας)

Ιωάννης Π. Χουλιαράς

Οι τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Προφήτη Ηλία στους Γεωργουτσάτες ∆ρόπολης στη βόρεια Ήπειρο (1585/6) και το έργο του ζωγράφου Νικηφόρου, ενός από τους τελευταίους εκπροσώπους της κρητικής σχολής.

Ο Νεοκαστρίτης ζωγράφος Ονούφριος, (16ος αιώνας)

Η Ανάσταση ( Η εις Άδου Κάθοδος)

Αξιοποιώντας με τρόπο μεγαλοφυή όλες τις προηγούμενες παραδόσεις, ο Ονούφριος ο Νεοκαστρίτης από το Ελμπασάν αναδεικνύεται τον 16ο αι. ο σημαντικότερος ζωγράφος στην περιοχή της Β. Ηπείρου. Από το έργο του διασώθηκαν οι εικόνες του εικονοστασίου των ναών Ευαγγελιστρίας και Αγίου Δημητρίου στο κάστρο του Βερατίου και οι τοιχογραφίες στον Άγιο Νικόλαο, Σέλτσαν και στους Αγίους Θεοδώρους Βερατίου.

Ο Κρητικός ζωγράφος Ιωάννης Περμενιάτης- Zuan Permeniatis, (1501-1550)

 Virgin &Child, St.John, St.Sebastian & St.Rochus, (1500, Ioannis Permeniates)

Ο Ιωάννης Περμενιάτης, αγιογράφος του 16ου αι με καταγωγή από την Κρήτη, έζησε και εργάστηκε στη Βενετία αφομοιώνοντας στοιχεία της δυτικότροπης τεχνικής της Αναγέννησης, ειδικά όσον αφορά στη γενική σύνθεση των εικόνων, στην τοπιογραφία του φόντου και στη χρήση της προοπτικής, σε συνδυασμό με τυπολογικά στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης, ειδικά στην απόδοση των μορφών και το πλάσιμο των προσώπων.

Ο Κρητικός ζωγράφος Μάρκος Μπαθάς, (1498 - 1578)

Ο Μάρκος Μπαθάς,  (Κρήτη, 1498 - Βενετία 1578), υπήρξε πιθανώς πατέρας του Γεωργίου Μπαθά και συγγενής του Θωμά Μπαθά και του Θεοφάνη Στρελίτζα-Μπαθά. Επίσης υπήρξε θείος των Μανέα και Μάρκου Χαλκιόπουλων. Σύμφωνα με έγγραφες μαρτυρίες, στις 16 Ιουνίου 1538 έγινε μέλος της Ελληνικής Αδελφότητας Βενετίας, στην οποία συνέχισε να πληρώνει συνδρομές έως το 1561.

Ο Κρητικός ζωγράφος Ευφρόσυνος, (16ος αιώνας)

Στη Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους σώζονται πέντε εικόνες του ζωγράφου Ευφρόσυνου, οι οποίες απαρτίζουν μια Μεγάλη Δέηση. Σε αναθηματικό επίγραμμα, που τις συνοδεύει, αναφέρεται - μαζί με το όνομα του ζωγράφου - η χρονολογία (1542) και το όνομα του αφιερωτή. Πιθανότατα πρόκειται για τον κρητικό ιερομόναχο Κλήμη Γαητάνη, ο οποίος κληροδότησε στη Μονή Διονυσίου την ιδιόκτητη κρητική μονή της Κεράς Καβαλαρέας.

O Κρητικός ζωγράφος Αντώνιος, (16ος αιώνας)

Ένας ζωγράφος έρχεται από τη σκιά στο φως

ΓΙΩΤΑ ΜΥΡΤΣΙΩΤΗ

Πόση ταπεινοφροσύνη διακρίνει έναν δημιουργό όταν στη μία και μοναδική υπογραφή του αυτοχαρακτηρίζεται «τάχα ζωγράφος»; «Περισσή», επισημαίνουν οι ερευνητές, αν αναλογιστεί κανείς το μέγεθος του έργου του σε τοιχογραφίες και εικόνες του Αγίου Ορους που μας αποκαλύπτει ο μνημειώδης τόμος της Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου της Αθωνικής Πολιτείας.

Ο Έλληνας ζωγράφος Αντώνιος Βασιλάκης (Αλιένσε) - Antonio Vassilacchi ή Aliense, (1556-1629)

Βασιλάκης Αντώνιος - H Φραγγέλωση του Xριστού

Ο Αντώνιος Βασιλάκης (Antonio Vassilacchi ή Il Aliense) (1556-1629), ήταν ένας σπουδαίος Έλληνας αναγεννησιακός ζωγράφος που εργάστηκε κυρίως στην Βενετία και στο Βένετο. Ο Bασιλάκης γεννήθηκε στην Μήλο και έφυγε για τη Βενετία σε μικρή ηλικία. Το 1572 μαθήτευσε στον Πάολο Βερονέζε (Paolo Veronese) και ζωγράφισε πολλές τοιχογραφίες στο επισκοπικό παλάτι του Τρεβίζο, στην εκκλησία Sant'Agata στην Πάδοβα, στην (Montecchia di Crosara) και σε άλλες εκκλησίες της Βενετίας.

Οι εκ Ναυπλίου ζωγράφοι Κακαβάδες, (16ος - 17ος αιώνας)

Οι ζωγράφοι Κακαβά έδρασαν μέσα στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο του νότιου ελλαδικού χώρου μετά την οθωμανική κατάκτηση. Οι σωζόμενες τοιχογραφίες του 16ου αιώνα από την Πελοπόννησο είναι λιγοστές και αφορούν κυρίως στις τελευταίες δεκαετίες του. Την εποχή αυτή εμφανίστηκαν οι Κακαβάδες, οικογένεια ζωγράφων από το Ναύπλιο, με παλαιότερο σωζόμενο έργο τους το παλαιό καθολικό της μονής Ταξιαρχών στο Στεφάνι Κορινθίας, που τοιχογραφήθηκε το 1565 από τον Θεοδόσιο Κακαβά.

Οι Θηβαίοι ζωγράφοι Γεώργιος και Φράγκος Κονταρής, (16ος αιώνας)

H   Θήβα  είναι  ο τόπος καταγωγής  τριών   μεγάλων  ζωγράφων  του   16ου   αιώνα,  του  Φράγκου  Κατελάνου  και  των  αδελφών  Γεωργίου  και  Φράγκου Κονταρή. Οι πληροφορίες που έχουμε  γι' αυτούς  προέρχονται  μόνο  από τις  επιγραφές  σε  ορισμένα  επώνυμα   ζωγραφικά  σύνολα   τους.  Το  επώνυμο  έργο  επομένως  των  Θηβαίων  ζωγράφων  καλύπτει  μόνο  εννέα  χρόνια  (1560-1568). 

Ο Κρητικός ζωγράφος Εμμανουήλ Τζανφουρνάρης (Zanfornari), (1570.75-1631)

Τζανφουρνάρης Εμμανουήλ-Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, τέλη 16ου- αρχές 17ου αιώνα

Ο Τζανφουρνάρης, Εμμανουήλ (β’ μισό 16ου – α’ μισό 17ου αι.), ήταν Κρητικός ζωγράφος. Για τη ζωή του και το έργο του λίγα είναι γνωστά. Γύρω στο 1600 ζούσε στη Βενετία, όπου και παντρεύτηκε το 1605. Εργάστηκε έως το 1631. Η γνώση του έργου του δυσχεραίνεται επειδή η γνησιότητα των υπογραφών σε πολλά έργα του αμφισβητείται.

Ο Κρητικός ζωγράφος Άγγελος Πιτζαμάνος, (1467–1535)

Angelo Bizamano:  Madonna con Bambino e San Giovannino, cm 17x13,3, 1530 ca.

Σύμφωνα με έγγραφα των Αρχείων της Βενετίας, ο Bizamano Angelo di Nicola  κατά το διάστημα 1467-1482, βρισκόταν στο Ηράκλειο και ειδικότερα μετά τα δεκαπέντε του χρόνια, δηλαδή από το 1482 έως το 1487, ήταν μαθητής του Ανδρέα Παβία. 

Ο Κρητικός ζωγράφος Ζώρζης (16ος αι.)

Τοιχογραφία από το  καθολικό της Μονής Διονυσίου

Αγιογράφος, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της πρώιμης μεταβυζαντινής ζωγραφικής, που καταγόταν από εξελληνισμένη βενετική οικογένεια της Κρήτης. Του αποδίδονται πολλά και σημαντικά έργα στην ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά η παρουσία του δεν μαρτυρείται σε κτητορικές επιγραφές μνημείων και είναι γνωστή μόνο από άλλες πηγές.

Ο Κρητικός ζωγράφος Γεώργιος Κλόντζας, (1530-1608)

Γ. Κλόντζας: λεπτομέρεια από τη «Δευτέρα Παρουσία»

Ο Γεώργιος Κλόντζας ήταν σύγχρονος του Μιχαήλ Δαμασκηνού και κατά πάσα πιθανότητα εξίσου γνωστός ζωγράφος. Ένας μεγάλος αριθμός έργων του βρίσκεται στη Βενετία, στην Πάτμο, στο Σινά, στη Ζάκυνθο και αλλού. Έγινε διάσημος για τις φορητές εικόνες του -οι περισσότερες από τις οποίες είναι μικρογραφίες- και για τα τρίπτυχά του. Ο Γεώργιος Κλόντζας δημιούργησε ένα εντελώς προσωπικό ύφος που μόνο χαλαρά συνδεόταν με την παράδοση. Επηρέασε τους συγχρόνους του αλλά και ζωγράφους της επόμενης γενιάς όπως ο Θεόδωρος Πουλάκης και ο Ηλίας Μόσκος.

Ο Θηβαίος ζωγράφος Φράγκος Κατελάνος, (16ος αι.)

Ο Φράγκος Κατελάνος, ζωγράφος από τη Θήβα, θεωρείται ο σημαντικότερος τοιχογράφος μετά τον προγενέστερό του, Θεοφάνη. Με την υπογραφή του είναι γνωστή μόνο μία τοιχογραφική διακόσμηση, στο παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου, στη μονή της Λαύρας του Αγίου Όρους (1560). Το προσωπικό του ύφος και η συχνά ιδιόρρυθμη εικονογραφική του αντίληψη επέτρεψαν να του αποδοθούν με βεβαιότητα και άλλες τοιχογραφίες, όπως του καθολικού της μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων (1548) και άλλες στο Νησί των Ιωαννίνων· δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στον αξιόλογο αυτό καλλιτέχνη ανήκουν περισσότερες διακοσμήσεις εκκλησιών τόσο πριν από το 1548 όσο και μετά το 1560. Του αποδίδεται επίσης τμήμα ίσως της διακόσμησης της Μονής Φιλανθρωπινών, της Μονής Αγίου Νικάνορος κοντά στα Γρεβενά και της Παναγίας της Ρασσιώτισσας στην Καστοριά.

Ο Κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης Στρελίτζας ή Κρης (τέλος 15ου αιώνα-1559)

Θεοφάνης. Ο Παντοκράτωρ

στον τρούλο του καθολικού της Ι.Μ. Σταυρονικήτα

Μοναχός και ζωγράφος, ο επιλεγόμενος Μπαθάς και Κρης. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της κρητικής σχολής (1559). Ύστερα από έναν γάμο από τον οποίο απέκτησε δύο γιους, τον Συμεών και τον Νεόφυτο, μοναχούς και ζωγράφους επίσης, έγινε μοναχός και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του από το 1535 και μετά, σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες, στο Άγιον Όρος. Στην πατρίδα του το Ηράκλειο επέστρεψε μόνο λίγο πριν πεθάνει, αφήνοντας μία αξιόλογη περιουσία και προπάντων τη φήμη του άριστου αγιογράφου.

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο Κρης (1541-1614)

El Greco, αυτοπροσωπογραφία

γράφει ο Γεράσιμος Γ. Γερολυμάτος

(Παραθέτω αυτούσιο το άρθρο μου, όπως δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα «Ευβοϊκός Τύπος» και από τη μόνιμη εβδομαδιαία στήλη μου με τον τίτλο «Περί Τέχνης ο Λόγος», στις 30/9/1995)

Δύο είναι μέχρι στιγμής οι ευτυχείς πρωτοβουλίες της Εθνικής Πινακοθήκης να φέρει σε επαφή το σύγχρονο ελληνικό κοινό με το μυστηριώδη Έλληνα ζωγράφο του 16ου αιώνα Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, γεννημένο στον Χάνδακα της Κρήτης, γνωστό ευρύτερα σαν El Greco.