Οι ιδιότυποι εικαστικοί μετασηματισμοί του Πάουλ Κλέε

Κλέε, Ψσροπλατεία, 1922

Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος

Ο Πάουλ Κλέε / Paul Klee γεννήθηκε κοντά στην πόλη της Βέρνης το 1940. Ο πατέρας του ήταν μουσικός, ενώ η μητέρα είχε σπουδάσει τραγούδι. Από νωρίς ήρθε σε επαφή με την μουσική και την ζωγραφική. Ξεκίνησε να παίζει βιολί σε ηλικία επτά ετών και στα έντεκα του έγινε μέλος της ορχήστρας της Μουσικής Εταιρείας της Βέρνης.

Φανέρωσε κλίση στην ζωγραφική, αν και οι γονείς του δεν τον ενθάρρυναν. Επέλεξε να ασχοληθεί συστηματικά με το σχέδιο  γράφοντας “… δεν ήθελα να κάνω τίποτε άλλο παρά να ζωγραφίζω και να γράφω, ό,τι δηλαδή μου είχαν απαγορεύσει”.

Το 1888 μετακόμισε στο Μόναχο για να γραφτεί στην Ακαδημία Καλών Τεχνών αλλά  δεν έγινε δεκτός. Παρέμεινε στο Μόναχο για τα τρία επόμενα χρόνια, σπουδάζοντας σχέδιο σε  ιδιωτική σχολή. Το 1900 έγινε δεκτός στην τάξη του Φραντς φον Στουκ, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών, σύντομα όμως εγκατέλειψε το μάθημά του. Επισκέφτηκε  την Ιταλία  και μελέτησε το έργο των μεγάλων Ιταλών ζωγράφων στη Φλωρεντία και στη Νάπολη. Αργότερα επέστρεψε στη Βέρνη, όπου ξεκίνησε να παρακολουθεί μαθήματα ανατομίας και ζωγραφικής. Το 1903 άρχισε μία σειρά χαρακτικών υπό τον γενικό τίτλο Επινοήσεις (Inventionen). Ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1905 και σε αυτή την σειρά αποτυπώνεται ο πειραματισμός του σχετικά με την επεξεργασία του γυαλιού. Οι Επινοήσεις του παρουσιάστηκαν στην έκθεση των μελών της «Απόσχισης» του Μονάχου το 1906. Μερικά έργα  του εκτέθηκαν σε μεγάλες εκθέσεις και μία ατομική έκθεση με  έργα του στις πόλεις της Βέρνης, της Ζυρίχης και του Βίντερτουρ.

Κλέε, Το θαύμα, 1916

Το 1911 πραγματοποίησε σημαντικές επαφές, όπως με τον Αουγκούστ  Μάκε και κυρίως τον Βασίλι Καντίνσκι, ο οποίος τον σύστησε σε αρκετούς ζωγράφους της Νέας Καλλιτεχνικής  Ένωσης του Μονάχου,  τους   Φραντς Μαρκ και  Αλεξέι φον Γιαβλένσκι. Την ίδια περίοδο, ο Καντίνσκι και ο Μαρκ ετοίμαζαν την έκδοση «Der Blaute Reiter / Ο Γαλάζιος Καβαλάρης». Η πρώτη έκθεση του «Γαλάζιου Καβαλάρη» διοργανώθηκε το 1911. Ο Κλέε έγραψε  δηλώνοντας την συμπαράστασή του στις ιδέες των καλλιτεχνών του νέου ρεύματος. Το 1912 στη δεύτερη έκθεση της ομάδας, συμμετείχε με 17 έργα , ενώ το 1913 ο Καντίνσκι και ο Μάκε του ανέθεσαν την εκπροσώπηση της Ελβετίας στο πρώτο Φθινοπωρινό Γερμανικό Σαλόνι στη γκαλερί Der Sturm του Βερολίνου.

Κλέε, Stadt Ende, 1926

Το 1914 ο Κλέε ταξίδεψε στη Τυνησία, μαζί με τον Αουγκούστ Μάκε και τον Λουί Μουαγιέ. Το ταξίδι αυτό υπήρξε καθοριστικό στην εξέλιξη του, καθώς κατά τη διάρκεια του πειραματίστηκε με τη χρήση των χρωμάτων.  Έγραψε: «Το χρώμα και εγώ είμαστε ένα. Είμαι ζωγράφος». Εκεί ζωγράφισε αρκετές υδατογραφίες. Χρησιμοποιούσε πολλαπλά στρώματα χρώματος και για την απόδοση των αντικειμένων   διαμόρφωνε τους όγκους με την χρήση βασικών μόνο γεωμετρικών σχημάτων. Επηρεασμένος και από τους θανάτους του Μάκε και του Μαρκ στο μέτωπο του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου βίωσε δύσκολες καταστάσεις. Συνέχισε όμως να ζωγραφίζει και να εξελίσσεται καλλιτεχνικά, συμμετέχοντας σε εκθέσεις μέχρι το 1916, όταν κλήθηκε να υπηρετήσει στο γερμανικό στρατό, χωρίς όμως να σταλεί ποτέ στο μέτωπο. Ο πόλεμος υπήρξε το κυρίαρχο θέμα σε αρκετούς από τους πίνακες  του από το 1914-15. Συμμετείχε σε δύο εκθέσεις της γκαλερί Der Sturm, (1916, 1917), και  κυρίως υδατογραφίες  του σημείωσαν αξιοσημείωτη εμπορική επιτυχία. Αρκετοί κριτικοί τον θεωρούσαν έναν από τους σημαντικότερους  ζωγράφους.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1910 ήταν πλέον αναγνωρισμένος και καταξιωμένος καλλιτέχνης.  Το 1920 ο διευθυντής της σχολής του Μπαουχάους, επιφανής αρχιτέκτονας  Βάλτερ Γκρόπιους, του πρότεινε να διδάξει στην σχολή της Βαϊμάρης. Αποδέχτηκε στις αρχές του 1921. Ήταν  αισθητικά ταυτισμένος με τις γενικές αρχές και ιδέες του Μπαουχάους. Υπήρξε αρχικά «δάσκαλος των μορφών» στο εργαστήριο της βιβλιοδεσίας. Προετοίμασε και έδωσε μία σειρά διαλέξεων με θέμα την καλλιτεχνική φόρμα. Παράμεινε διδάσκοντας και εγκατέλειψε  την Βαιμάρη το 1930, έπειτα από πρόταση της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Ντύσελντορφ να διδάξει εκεί.  Ο τόμος με τις διαλέξεις και τις εικονογραφήσεις του είναι η πληρέστερη διδακτική παρουσίαση των αρχών του σχεδίου που έχει γίνει από καλλιτέχνη. Ο Κλέε διατύπωσε τις απόψεις του για την φύση της καλλιτεχνικής διαδικασίας και εξήγησε τους μετασχηματισμούς της οπτικής εικόνας.

Κλέε, το πλοίο περνά από τους Βοτανικούς κήπους, 1921

Με την άνοδο του ναζισμού, ο Κλέε, εβραικής καταγωγής, έχασε την θέση του στην Ακαδημία. Το 1933 εγκατέλειψε οριστικά το Ντύσελντορφ μαζί με την οικογένειά του. Επίσης ο  Φλέτχαϊμ, που είχε αναλάβει αποκλειστικά τις πωλήσεις έργων του αδυνατούσε πλέον να εργαστεί.  Τότε ο  Κλέε υπόγραψε νέο συμβόλαιο με τον περίφημο έμπορο τέχνης Κανβάιλερ. Το 1933, εγκαταστάθηκε στη Βέρνη όπου συνέχισε να ζωγραφίζει με πιο αργούς ρυθμούς. Δύο χρόνια αργότερα διοργανώθηκε μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του, η οποία μεταφέρθηκε στις πόλεις της Βασιλείας και της Λουκέρνης. Την ίδια περίοδο αρρώστησε από σκληροδερμία, μία σπάνια, συχνά θανατηφόρο νόσο. Το 1937 ζωγράφισε το έργο «Η εξέγερση του υδραγωγείου», που έχει χαρακτηριστεί ως η εμβληματική συμβολή του Κλέε στον αγώνα κατά του φασισμού. Την ίδια χρονιά διοργανώθηκε η επικριτική έκθεση της  Παρακμιακής Τέχνης, από το ναζιστικό καθεστώς, στην οποία συμπεριλήφθηκαν 17 έργα του.

Το 1939 έχοντας συμπληρώσει πέντε χρόνια συνεχούς διαμονής στην Ελβετία, υπέβαλε αίτηση για να αποκτήσει ελβετική υπηκοότητα, η οποία έγινε τελικά δεκτή λίγο μετά τον θάνατό του. Ο Κλέε πέθανε το 1940, στο Τιτσίνο της Ιταλίας όπου βρισκόταν για θεραπεία. Η τέφρα του μεταφέρθηκε στη Βέρνη το 1946 και ο γιος του Φέλιξ ζήτησε να χαραχθούν στον τάφο τα λόγια του: «Δεν περιορίζομαι στο εδώ και τώρα, ανήκω τόσο στους νεκρούς, όσο και στους αγέννητους. Πιο κοντά στην καρδιά της δημιουργίας από τους περισσότερους, όχι όμως και αρκετά κοντά ακόμη». Η σεμνή και μετρημένη δήλωση του Κλέε χαρακτηρίζει το σύνολο του μεγάλου φιλόδοξου έργου του και της ιδιοφυούς προσωπικότητας του.

https://artviews.gr/oi-idiotypoi-eikastikoi-metasimatismoi-tou-paoul-klee/